Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Today Press
Αv ένα πράγμα έχει γίνει κοινώς αντιληπτό στις αρχές του 21ου αιώνα, είναι ότι η Ευρώπη στο γεωπολιτικό πεδίο είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Επιβεβαιώνεται καθημερινά αυτό που είχε πει κάποτε ο Χένρυ Κίσινγκερ, ότι «Αν υπάρξει κάποιο έκτακτο γεγονός, δεν ξέρω σε ποιον στην Έυρώπη να τηλεφωνήσω για την εξωτερική πολιτική», καθώς δεν υπάρχει ανάλογο σοβαρό πρόσωπο στην Ευρωένωση. Οι γραφειοκράτες των Βρυξελλών αποδείχτηκαν ολίγιστοι μπροστά στις γεωπολιτικές εξελίξεις της παγκοσμιοποίησης, ιδίως μετά την αναβίωση του ψυχροπολεμικού κλίματος μεταξύ Δύσης και Ευρασίας, το Brexit και την πρόθεσή τους να μεταβληθούν σε ουρά του Αγγλοσαξωνικού άξονα.
Οι ιστορικοί του μέλλοντος θα βρουν τα αίτια της έκλειψης αυτής εξετάζοντας τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, εποχή που η Ευρώπη έχασε τα λογικά της. Οι Έλληνες ιστορικοί σίγουρα θα διαπιστώσουν ότι η δραματικότητα της εθνικής κρίσης που βιώνουμε και το πώς φτάσαμε στην σημερινή μας παρακμή σχετίζεται άμεσα με την πορεία μας μέσα σ’ αυτήν την Ευρώπη. Στην Ευρώπη του εικοστού αιώνα υπήρξαν αποχρώσεις της βαρβαρότητας που κάποτε θα εξέπλητταν και τον πιο βάρβαρο των βαρβάρων.
«Σε μια εποχή που τα μέσα εποικοδομητικής αλλαγής είχαν ξεπεράσει οτιδήποτε προηγουμένως γνωστό, οι Ευρωπαίοι συναίνεσαν σε μια σειρά συγκρούσεων που κατέστρεψαν περισσότερους ανθρώπους από όλες τις προηγούμενες αναταραχές μαζί», γράφει ο Άγγλος ιστορικός Νόρμαν Ντέιβις στο βιβλίο του «Europe: Α history» («Ιστορία της Ευρώπης»).
Στο ηθικό μέτωπο πρέπει να σημειωθεί η ακραία αντίθεση μεταξύ της υλικής προόδου του ευρωπαϊκού πολιτισμού
και της τρομερής οπισθοδρόμησης των πολιτικών και πνευματικών αξιών. Η συλλογική Δύση (Ευρώπη και ΗΠΑ) κατάφερε για αιώνες να κρύψει το μοχθηρό και εκμεταλλευτικό της πρόσωπο πίσω από διάφορα παραπλανητικά πέπλα: «ανθρωπισμός», «διαφωτισμός», «σοσιαλισμός»… Μέχρι που το «κορυφαίο» της κατασκεύασμα, ο καπιταλισμός, να απειλήσει όχι μόνο την πλειονότητα των λαών του κόσμου, αλλά και το σύνολο του περιβαλλοντικού θησαυρού, την κληρονομιά της δημιουργίας, του πλανήτη.
Το κλασσικό έργο του Μαξ Βέμπερ, με τίτλο «Η προτεσταντική εργασιακή ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού», αποδίδει τις επιτυχίες της βορειοευρωπαϊκής εκβιομηχάνισης στο προτεσταντικό ήθος. Μελετώντας την ιστορική πορεία της Μεταρρύθμισης που ξεκίνησε ο διαμαρτυρόμενος μοναχός Μαρτίνος Λούθηρος το 1517, παρατηρεί ότι, παρά τον αρχικό απελευθερωτικό της χαρακτήρα, ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκή για την καπιταλιστική ανάπτυξη και ένα αυστηρότερο θρησκευτικό ήθος
Ποτέ πριν η ανθρώπινη ιστορία δεν είχε ξαναδεί τον έλεγχο της καθημερινής ζωής από το θρησκευτικό δόγμα σε τέτοιο βαθμό. Με την πουριτανική ηθική Λούθηρου, η εργασία, το επάγγελμα και το εξ αυτής κέρδος για πρώτη φορά θεωρήθηκαν το ύψιστο καθήκον του πιστού. Η αποθέωση αυτής της λογικής και του καπιταλιστικού πνεύματος ήρθε με τη θεολογία του Καλβίνου που ολοκλήρωσε την «απομάγευση του κόσμου», σύμφωνα με τον Βέμπερ. Η κοινοβιακή χριστιανική παράδοση και η εχθρότητα απέναντι στο χρήμα εξαφανίστηκαν πλήρως.
Οι θεωρίες του Λούθηρου και του Καλβίνου έστησαν τις βάσεις του σύγχρονου καπιταλιστικού κόσμου και την αγγλοσαξωνική κυριαρχία πίσω από την «ελευθερία της αγοράς». Απαλείφθηκε σε τέτοιο βαθμό κάθε ενοχή για τον τόκο και το κέρδος (που θεωρήθηκε ιερό καθήκον) που, είτε το πιστεύετε είτε όχι, οι Καλβινιστές υποτιμούσαν ακόμα και τους Γερμανούς (Λουθηρανούς) σαν τεμπέληδες και υπερβολικά συναισθηματικούς, πριν από τον 200 αιώνα. Από την άλλη, με βάση τα προτεσταντικά στερεότυπα έβλεπαν τη νωθρότητα των Ασιατών και την υπερβολική ενασχόλησή τους με τη θρησκεία και τη φιλοσοφία (σε αυτή την κατηγορία περιελάμβαναν και του Ρωμιούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) σαν τη βασική αιτία που αναχαίτιζε την παραγωγικότητα και την οικονομική ανάπτυξη. Ως εκ τούτου, ποτέ δεν πίστευαν ότι η τεμπέλικη Ασία θα γινόταν μια μέρα βιομηχανική δύναμη, διότι ηφιλοσοφία της κατέπνιγε το επιχειρηματικό πνεύμα και υποτιμούσε την εμπορική τάξη.
Όταν, απροσδόκητα, η Ιαπωνία μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και, στη συνέχεια, η Κίνα -η κομμουνιστική Λαϊκή Δημοκρατία- εκβιομηχανίστηκαν με ρυθμούς που δεν έχουν προηγούμενο στην ανθρώπινη ιστορία, ξαφνικά ανακαλύφθηκαν οι κομφουκιανικές αξίες ως το μυστικό πίσω από τις επιτυχίες της ασιατικής οικονομικής ανάπτυξης. Αν και μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμοι οι Κινέζοι απεικονίζονταν στη Δυτική ειδησεογραφία σαν αδαείς αγρότες, που δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν στη γραμμή παραγωγής ενός εργοστασίου, σήμερα οι αξίες της σκληρής εργασία προκάλεσαν σημαντικά κοινωνικά κινήματα, που αμφισβήτησαν την αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία.
Τόσο ο παραδοσιακός συντηρητισμός, όσο και τα νέα εργατικά κινήματα, απέβλεπαν σε ένα είδος προστατευτισμού των κοινωνιών απέναντι στη λαίλαπα της φιλελεύθερης οικονομίας. Ελευθερία σε έναν κλυδωνιζόμενο κόσμο, που μαστίζεται από διαδοχικές οικονομικές κρίσεις και ανασφάλειες, είναι πολυτέλεια, σχεδόν «απεχθής» για τους περισσότερους ανθρώπους. Ο Μέγας Ιεροεξεταστής στους Αδελφούς Καραμαζώφ του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι απέδειξε ότι η «Ελευθερία» επιδιώκεται μόνο «για τα μάτια» από τους περισσότερους, που νοιάζονται και επιζητούν περισσότερο την ασφάλεια και το σταθερό περιβάλλον.
Η δράση στο έργο του μεγάλου Ρώσου στοχαστή εξελίσσεται στον 16ο αιώνα στην Ισπανία, στη Σεβίλλη, την πιο φρικτή περίοδο της Ιεράς Εξέτασης, τότε που καθημερινά στις πυρές καίγονταν οι αιρετικοί. Σε εκείνον τον τόπο και χρόνο ξαναγυρίζει ξαφνικά ο Χριστός με τη μορφή που τον είχαν γνωρίσει οι πιστοί στην προηγούμενη ζωή του. Ο λαός χύνει δάκρυα χαράς,
αλλά ο καρδινάλιος Μέγας Ιεροεξεταστής Τομάς ντε Τορκουεμάδα διατάζει τους φρουρούς να τον πιάσουν και να τον φέρουν ενώπιόν του. Εκεί, στο υπόγειο κελί που είναι κρατούμενος, τον επισκέπτεται αυτοπροσώπως ο Μέγας Ιεροεξεταστής με μια λαμπάδα στο χέρι και του λέει:
«Γιατί ήρθες να μας αναστατώσεις; Έχεις το δικαίωμα να μας αποκαλύψεις έστω και ένα από τα μυστικά του κόσμου απ’ όπου έρχεσαι; Όχι, δεν έχεις το δικαίωμα, για να μην στερήσεις από τους ανθρώπους την ελευθερία, την οποία τόσο υπερασπιζόσουν όσο ήσουν πάνω σε τούτη τη γη.»
Ο Τομάς ντε Τορκουεμάδα δείχνει πειστικά στον Ιησού ότι οι άνθρωποι δεν είναι ελεύθεροι, ακόμα και όταν τρέφουν
επαναστατικές Ιδέες. οι άνθρωποι φοβούνται την υπόσχεση της ελευθερίας, όπως ο διάβολος το λιβάνι, και γι’ αυτούς τίποτα δεν είναι πιο ανυπόφορο από την ελευθερία. «Η ελευθερία της πίστης που ονειρεύτηκες πριν δεκαπέντε αιώνες είναι αυτή που σήμερα έρχονται να την καταθέσουν υποτακτικά στα πόδια μας. Μάθε, λοιπόν, ότι οι άνθρωποι ποτέ άλλοτε δεν πίστεψαν τον εαυτό τους πιο λεύτερο όσο τώρα», του λέει, ενώ ο Ιησούς δεν μιλάει καθόλου.
Το εξουσιαστικό πνεύμα που διατρέχει όλο τον υποκριτικό Δυτικό πολιτισμό αποτυπώνεται ζωντανά στον μονόλογο του Μεγάλου Ιεροεξεταστή, τον οποίον, όχι τυχαία, ο Σίγκμουντ Φρόυντ θεωρεί ως την κορυφή της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Στην κριτική του για τη χριστιανική αντίληψη περί χάριτος, στο έργο του «Θρησκεία εντός των ορίων του Λόγου και μόνο» (1793), ο Ιμμάνουελ Καντ ασχολείται με την «αλλαγή της καρδιάς».
Ο Καντ εισάγει μια ιδανική ανθρωπότητα με όρους ενός καλύτερου ανθρώπου, υποστηρίζοντας ότι τα ανθρώπινα όντα είναι σε θέση να ξεπεράσουν κάθε κακό και να απολαύσουν μια καλύτερη ζωή, παρόλο που ζουν υπό το υπέρτατο κακό. Αν και ο Καντ δεν αναφέρει ποτέ τη συμβολή του Κομφουκιανισμού στη σκέψη του, η πρότασή του για έναν καλύτερο άνθρωπο είναι κατά βάση η κομφουκιανή έννοια του τσούνζι (junzi – κινεζικό φιλοσοφικός όρος που συχνά μεταφράζεται ως «κύριος», «ανώτερο άτομο» ή «ευγενής άνθρωπος», «άριστος», «τέλειος άνθρωπος»), ενός όρου που αφορά την καλλιέργεια του εαυτού μας.
Ο Γερμανός φιλόσοφος προτείνει μια «Κομφουκιανή λύση», σύμφωνα με κάποιους μελετητές του, στο ζήτημα της ηθικής αυτοβελτίωσης του ανθρώπου, αφού ισχυρίζεται ότι το ζήτημα αυτό έχει αγνοηθεί στη χριστιανική διδασκαλία λόγω της αντίληψής της περί χάριτος. Ένας τσούνζι στη ζωή του, σύμφωνα με τον Κομφούκιο, εξελισσόμενος βρίσκεται όλο και λιγότερο σε σύγκρουση με τους άλλους και είναι σε αρμονία με όλα τα πράγματα, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων, στον κόσμο.
