Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Today Press
του Δημήτρη Καμπουράκη
Υπάρχει κάτι παράξενο με την Ευρώπη των τελευταίων ετών. Είναι μια ήπειρος πλούσια, μορφωμένη, με τεράστια ιστορική εμπειρία εξουσίας και πολέμων, αλλά ταυτόχρονα μοιάζει να στερείται από εκείνο που παλιά παρήγαγε σε αφθονία. Πολιτικούς ηγέτες. Υπάρχουν πρωθυπουργοί, πρόεδροι, διαχειριστές κρίσεων, άνθρωποι που μιλούν καλά σε συνεντεύξεις τύπου και διαβάζουν προσεκτικά τα σημειώματα των συμβούλων τους. Αυτό που λείπει είναι εκείνος που να σκέφτεται την Ευρώπη ως γεωπολιτική δύναμη. Κάποιος που να μην βλέπει την Ένωση απλώς ως οικονομικό συνεταιρισμό, αλλά ως ιστορικό υποκείμενο.
Μέσα σε αυτό το κενό, ο Εμανουέλ Μακρόν έχει καταλήξει να μοιάζει σχεδόν μόνος.
Η πρόσφατη δραστηριότητά του το επιβεβαιώνει. Επισκέψεις στην Κύπρο, παρουσία στη Σούδα, παρεμβάσεις για τη στρατηγική της Ανατολικής Μεσογείου, πρωτοβουλίες για την ευρωπαϊκή άμυνα, παρεμβάσεις στο μέτωπο της Ουκρανίας, κινήσεις μέσα στο περίπλοκο σκηνικό της Μέσης Ανατολής, την ώρα που η περιοχή σείεται από την κρίση με το Ιράν. Όλα αυτά συνθέτουν μια εικόνα που είχε σχεδόν ξεχαστεί στην ευρωπαϊκή πολιτική. Την εικόνα ενός ηγέτη που επιχειρεί να σκεφτεί στρατηγικά.
Η ιδέα που προωθεί εδώ και χρόνια είναι σαφής, αλλά και συνεπής με την άποψη που είχε κάποτε ο άλλος μεγάλος Γάλλος, ο Ντε Γκόλ. Η Ευρώπη δεν μπορεί να ζει αιώνια κάτω από την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας. Πρέπει να αποκτήσει τη δική της στρατηγική αυτονομία. Και επειδή στρατηγική αυτονομία χωρίς αποτρεπτική ισχύ δεν υπάρχει, επανέφερε στη συζήτηση το πιο ευαίσθητο θέμα από όλα. Την πιθανότητα η γαλλική πυρηνική δύναμη να αποτελέσει τη βάση μιας ευρωπαϊκής πυρηνικής ασπίδας.
Πριν από δέκα χρόνια, μια τέτοια συζήτηση θα θεωρούνταν και περιττή και σχεδόν αιρετική. Σήμερα ακούγεται ολοένα και λιγότερο εξωτική. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η επιστροφή της γεωπολιτικής σύγκρουσης και η αβεβαιότητα για τη μελλοντική στάση των Ηνωμένων Πολιτειών έχουν αναγκάσει πολλούς Ευρωπαίους να σκεφτούν πράγματα που μέχρι χθες θεωρούσαν αδιανόητα.
Ελλείψει άλλων
Ο Μακρόν μοιάζει με ηγέτη όχι μόνο επειδή δραστηριοποιείται πολύ, αλλά και επειδή γύρω του υπάρχει εντυπωσιακή έλλειψη άλλων. Η Γερμανία, η παραδοσιακή οικονομική ατμομηχανή της Ευρώπης, εξακολουθεί να παλεύει με τον εαυτό της. Η πολιτική της τάξη μοιάζει περισσότερο με επιτροπή διαχείρισης παρά με κέντρο στρατηγικών αποφάσεων. Έχει να εμφανιστεί Γερμανός ηγέτης με ειδικό βάρος από τον καιρό της Μέρκελ, ίσως και από τον καιρό του Κολ. Η Βρετανία, μετά το Brexit, έχει απορροφηθεί σε μια σχεδόν μόνιμη πολιτική νευρικότητα. Ο Τραμπ εξευτελίζει δημοσίως τον Βρετανό πρωθυπουργό κι εκείνος χαμογελά. Οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις κινούνται συνήθως στη λογική της διαχείρισης και όχι της πρωτοβουλίας.
Έτσι ο Γάλλος πρόεδρος καταλήγει να μοιάζει μεγαλύτερος απ’ όσο ίσως είναι πραγματικά. Στην πολιτική, άλλωστε, το ύψος συχνά μετριέται σε σχέση με το ύψος των διπλανών.
Αλλά εδώ εμφανίζεται και ένα ενδιαφέρον παράδοξο. Ο άνθρωπος που επιχειρεί να μιλήσει ως ευρωπαϊκός ηγέτης, αντιμετωπίζει στο εσωτερικό της χώρας του μια πραγματικότητα πολύ λιγότερο ηρωική. Η Γαλλία παραμένει μια κοινωνία γεμάτη εντάσεις. Τα «κίτρινα γιλέκα» μπορεί να μην κατεβαίνουν πια κάθε Σάββατο στους δρόμους, αλλά το τραύμα εκείνης της εξέγερσης δεν έχει εξαφανιστεί. Η κοινωνική δυσαρέσκεια παραμένει ισχυρή, οι οικονομικές πιέσεις αυξάνονται, το μεταναστευτικό είναι αφόρητο, η πολιτική πόλωση μεγαλώνει.
Και πάνω απ’ όλα υπάρχει η διαρκώς ανερχόμενη σκιά της ακροδεξιάς. Η Μαρίν Λεπέν και ο πολιτικός της χώρος δεν είναι πια μια περιθωριακή διαμαρτυρία. Έχουν εξελιχθεί σε πραγματική δύναμη εξουσίας. Στις τελευταίες εκλογικές αναμετρήσεις απέδειξαν ότι μπορούν να διεκδικήσουν σοβαρά την εξουσία. Κάθε πολιτικό λάθος του Μακρόν λειτουργεί ως λίπασμα για αυτήν την άνοδο.
Έτσι δημιουργείται μια σχεδόν λογοτεχνική εικόνα. Ο πρόεδρος που θέλει να διαμορφώσει το μέλλον της Ευρώπης δυσκολεύεται να πείσει ακόμη και τη δική του κοινωνία. Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, υπάρχει και το στοιχείο που χαρακτηρίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο την εποχή μας. Η πολιτική έχει μετατραπεί σε θέαμα.
Οικογενειακές ιστορίες – Παγκόσμια γεγονότα
Πέρυσι σε μια επίσκεψη του προεδρικού ζεύγους στο Βιετνάμ, ένα στιγμιότυπο από το προεδρικό αεροπλάνο έκανε τον γύρο του κόσμου. Η σύζυγος του Γάλλου προέδρου, η Μπριζίτ Μακρόν, σε μια χαλαρή στιγμή μεταξύ συζύγων, τον χτυπά ελαφρά στο πρόσωπο. Ένα στιγμιαίο, σχεδόν ιδιωτικό περιστατικό. Στις παλιές εποχές θα είχε μείνει μια οικογενειακή ιστορία. Στην εποχή των social media μετατράπηκε σε παγκόσμιο πολιτικό γεγονός.
Για μέρες ο διεθνής σχολιασμός ασχολούνταν με το «χαστούκι». Αναλύσεις, memes, ειρωνικά σχόλια, πολιτικά υπονοούμενα. Η συζήτηση για τον ρόλο της Γαλλίας στην Ευρώπη, για την ευρωπαϊκή άμυνα, για τον πόλεμο στην Ουκρανία ή για τις κρίσεις της Μέσης Ανατολής παραμερίστηκε μπροστά σε ένα στιγμιότυπο μερικών δευτερολέπτων. Ίσως τίποτα δεν περιγράφει καλύτερα τη σημερινή εποχή. Οι ηγέτες κρίνονται συχνά λιγότερο για τις στρατηγικές τους ιδέες και περισσότερο για τις εικόνες που παράγουν τα κινητά τηλέφωνα.
Κι όμως, μέσα σε αυτό το κλίμα, ο Μακρόν εξακολουθεί να προσπαθεί να παίξει έναν ρόλο που θυμίζει περισσότερο παλαιότερες εποχές. Να μιλήσει για ισχύ, για στρατηγική, για γεωπολιτική. Δεν είναι βέβαιο ότι θα πετύχει. Η γαλλική κοινωνία μπορεί να αποδειχθεί πιο ισχυρός αντίπαλος από οποιονδήποτε διεθνή ανταγωνιστή. Η ευρωπαϊκή αδράνεια μπορεί να καταπιεί ακόμη και τις πιο φιλόδοξες ιδέες. Και η άνοδος των λαϊκιστικών δυνάμεων μπορεί να αλλάξει ριζικά το πολιτικό τοπίο της Γαλλίας.
Αλλά ακόμη κι έτσι, το γεγονός ότι σήμερα ο μόνος Ευρωπαίος πολιτικός που προσπαθεί να μιλήσει σαν ηγέτης είναι ο πρόεδρος της Γαλλίας, λέει πολλά για την κατάσταση της ηπείρου. Κάποτε η Ευρώπη γεννούσε ηγέτες που διαμόρφωναν την Ιστορία. Σήμερα μοιάζει συχνά να παράγει πολιτικούς της σειράς, διαχειριστές δεύτερης διαλογής.
Μέσα σε αυτό το τοπίο, ο Εμανουέλ Μακρόν κινείται σαν μια κάπως παράδοξη φιγούρα. Ένας πρόεδρος που έξω από τη χώρα του εμφανίζεται ως πιθανός ευρωπαϊκός ηγέτης, ενώ μέσα στη χώρα του παραμένει ένας αμφισβητούμενος πολιτικός που παλεύει με κοινωνικές εντάσεις, οικονομικές πιέσεις και πολιτικούς αντιπάλους. Με άλλα λόγια, ένας άνθρωπος που προσπαθεί να σηκώσει την Ευρώπη στους ώμους του, την ώρα που δυσκολεύεται ακόμη και να σταθεί σταθερά στο έδαφος της Γαλλίας.
Ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο ακριβές πορτρέτο της σημερινής Ευρώπης. Μιας ηπείρου που ψάχνει ακόμη τον ηγέτη της.
