Γράφει ο Δημήτριος Βουδούρης *
Παρακολουθώ στενά τη δημόσια συζήτηση γύρω από τα GLP-1 και την παχυσαρκία. Τηλεοπτικές εκπομπές, συζητήσεις στα social, άρθρα σε έντυπες και ηλεκτρονικές εφημερίδες, κουβέντες μεταξύ γνωστών αλλά και αγνώστων με κάθε αφορμή και οπουδήποτε μπορεί κανείς να φανταστεί. Και ομολογώ ότι με προβληματίζει ο τόνος. Από τη μία πλευρά, η δαιμονοποίηση: φάρμακα «επικίνδυνα», «τεχνητές λύσεις», «παράκαμψη της προσπάθειας». Από την άλλη, η σωτηριολογία: τα ενέσιμα ως η απόλυτη λύση σε ένα σύνθετο πρόβλημα.
Και οι δύο προσεγγίσεις μοιάζουν να έχουν μέρισμα σημαντικό στο «δίκιο» αλλά, αντικειμενικά, καμία δεν είναι επιστημονικά επαρκής.
Τα GLP-1, μοιάζουν να, είναι ένα σημαντικό επίτευγμα της σύγχρονης ιατρικής. Ρυθμίζουν την όρεξη, βελτιώνουν τον γλυκαιμικό έλεγχο, προσφέρουν ουσιαστική βοήθεια σε ανθρώπους που για χρόνια βρίσκονταν σε αδιέξοδο. Δεν πρέπει να είναι «μόδα». Δεν είναι «απάτη». Είναι φαρμακολογία με συγκεκριμένο μηχανισμό δράσης και τεκμηρίωση. Αυτό όμως δεν τα καθιστά μαγικά. Το επιχείρημα ότι «μετά τη διακοπή τα κιλά επιστρέφουν» παρουσιάζεται συχνά ως απόδειξη αποτυχίας. Μα η παχυσαρκία είναι χρόνια νόσος και κατά αντιστοιχία εάν διακόψεις τη θεραπεία για την υπέρταση, η πίεση ανεβαίνει. Αν σταματήσεις την άσκηση και αλλάξεις διατροφή, το βάρος αυξάνεται. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει υποτροπή. Το ερώτημα είναι αν στο μεταξύ έχει οικοδομηθεί κάτι βιώσιμο: μυϊκή μάζα, διατροφική παιδεία, αλλαγή συμπεριφοράς. Εδώ ακριβώς χρειάζεται ωριμότητα. Και εδώ, το τονίζω, αναδεικνύεται και αποκαλύπτεται ο θεμελιώδης ρόλος των επιστημόνων της διατροφής, της άσκησης και της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Κανένα φάρμακο και ποτέ δε θα μπορέσει να παραγκωνίσει τον ρόλο και την αξία της δουλειάς τους. Θα ήθελα να είναι ξεκάθαρο αυτό.
Ας το δούμε ψύχραιμα λοιπόν: Η υπερβολική δαιμονοποίηση είναι προβληματική. Όταν ένα φάρμακο μελετάται εκτενώς, εγκρίνεται από ρυθμιστικές αρχές και χρησιμοποιείται ευρέως, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με γενικεύσεις τύπου «είναι επικίνδυνο» χωρίς σαφή αναφορά σε δεδομένα, ποσοστά, απόλυτο και σχετικό κίνδυνο. Αυτό υπονομεύει την επιστημονική σοβαρότητα. Η επιστήμη οφείλει να μιλά με πιθανότητες και αναλογίες, όχι με φόβο. Όμως η ανησυχία δεν είναι παράλογη. Τα GLP-1 είναι ισχυρά φάρμακα που επηρεάζουν ορμονικούς άξονες, όρεξη, γαστρική κένωση, μεταβολισμό. Η μακροχρόνια χρήση, οι παρενέργειες, η απώλεια μυϊκής μάζας χωρίς παράλληλη άσκηση αντιστάσεων και επαρκή πρωτεΐνη είναι υπαρκτά ζητήματα που πρέπει να συζητούνται και όχι να αποσιωπώνται. Η δαιμονοποίηση ως τακτική είναι λάθος. Αλλά και η εξιδανίκευση είναι επίσης λάθος. Όταν οι ειδικοί μιλούν με φόβο ή απαξίωση, ένα μέρος του κοινού αντιδρά αντίστροφα.
Το ερώτημα δεν είναι αν τα φάρμακα πρέπει να κριθούν. Φυσικά και πρέπει. Το ερώτημα είναι τι παράγει κοινωνικά ο τρόπος με τον οποίο τα κρίνουμε. Όταν η μάζα ακούει απόλυτους χαρακτηρισμούς, όταν ακούει υπερβολικές προειδοποιήσεις χωρίς αναλογικότητα κινδύνου, όταν το μήνυμα δεν είναι «προσοχή» αλλά «φόβος», τότε ενεργοποιούνται συγκεκριμένοι ψυχολογικοί μηχανισμοί.
Πρώτον, γεννιέται καχυποψία προς τους ειδικούς. Η υπερβολή υπονομεύει την αξιοπιστία. Ο άνθρωπος που ήδη δυσκολεύεται με το βάρος του, που έχει αποτύχει επανειλημμένα, που νιώθει ενοχή και ντροπή, όταν ακούει έναν ακόμη απόλυτο λόγο, τείνει να τον απορρίπτει. Και όταν απορρίπτει τον ειδικό, στρέφεται αλλού: σε influencers, σε «εναλλακτικές» αφηγήσεις, σε ημιτεκμηριωμένες πηγές.
Δεύτερον, ενισχύεται η αντιδραστικότητα. Η ανθρώπινη ψυχολογία λειτουργεί συχνά με τον μηχανισμό της αντίδρασης στην απαγόρευση. Όσο πιο έντονα παρουσιάζεται κάτι ως επικίνδυνο ή «ανήθικο», τόσο περισσότερο κάποιοι θα θελήσουν να το δοκιμάσουν. Η δαιμονοποίηση μπορεί, παραδόξως, να αυξήσει τη ζήτηση.
Τρίτον, καλλιεργείται η συνωμοσιολογική σκέψη. Σε ένα περιβάλλον ήδη φορτισμένο από δυσπιστία προς τους θεσμούς, ο υπερβολικός αρνητισμός εύκολα μεταφράζεται σε «κάτι μας κρύβουν». Όταν η επιστημονική γλώσσα παρασύρεται σε «ακραία» ρητορική, το κενό καλύπτεται από ερμηνείες που ξεφεύγουν από την επιστήμη.
Τέταρτον, παράγεται ντροπή. Αν το φάρμακο παρουσιάζεται περίπου ως «εύκολη λύση» ή ως ένδειξη αδυναμίας, τότε το άτομο που το χρειάζεται βιώνει διπλή ενοχή: για το βάρος του και για την επιλογή θεραπείας. Η ντροπή όμως δεν βελτιώνει συμπεριφορές. Τις επιδεινώνει.
Και τέλος, δημιουργείται πόλωση. Η δημόσια συζήτηση μετατρέπεται σε δίπολο: ή είσαι «υπέρ» ή «κατά». Η επιστήμη όμως δεν πρέπει να λειτουργεί με στρατόπεδα. Οφείλει να λειτουργεί με δεδομένα, με πιθανότητες και προϋποθέσεις. Και ο βαθύτερος προβληματισμός μου, μάλλον, βρίσκεται στο ακόλουθο σημείο στο οποίο βρίσκεται, ίσως, η βαθύτερη ουσία: ο τρόπος που μιλάμε για ένα φάρμακο μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά της κοινωνίας περισσότερο από το ίδιο το φάρμακο.
Η υπερβολική δαιμονοποίηση δεν προστατεύει το κοινό· το αποξενώνει. Όταν οι ειδικοί μιλούν με απόλυτους τόνους και φόβο, δημιουργούν δυσπιστία. Και η δυσπιστία τρέφει την αντίδραση: συνωμοσιολογία, άκριτη προσκόλληση στη φαρμακολογία, πόλωση.
Από την άλλη, η άκριτη εξιδανίκευση υποτιμά τη βιολογία και την πολυπλοκότητα του ανθρώπου. Καμία ένεση δεν χτίζει μύες. Καμία ένεση δεν μαθαίνει σε κάποιον να τρώει. Καμία ένεση δεν βελτιώνει τη σχέση με τον εαυτό του.
Η παχυσαρκία δεν είναι μονοπαραγοντική. Δεν μπορεί να έχει μονοπαραγοντική λύση.
Τα GLP-1 είναι εργαλείο. Και τα εργαλεία κρίνονται από τον τρόπο που χρησιμοποιούνται. Η σοβαρή επιστημονική στάση δεν είναι ούτε η καταγγελία ούτε η λατρεία. Είναι η ψύχραιμη ένταξη του φαρμάκου μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο: άσκηση, θρέψη, συμπεριφορική αλλαγή, ψυχολογική φροντίδα.
Το πρόβλημα δεν είναι το φάρμακο.
Το πρόβλημα είναι ο τρόπος που μιλάμε γι’ αυτό.
Και ίσως η μεγαλύτερη ευθύνη των ειδικών σήμερα δεν είναι να φωνάζουν, αλλά να εξηγούν.
* ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΒSc, HND, PhDc
O Βουδούρης Δημήτρης γεννήθηκε το Δεκέμβριο του 1972 στην Αθήνα. Πραγματοποιώντας την επιθυμία του, κατόπιν Πανελλήνιων Εισαγωγικών εξετάσεων το 1991 εισήχθη στο Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού του Πανεπιστημίου Αθηνών απ΄όπου και αποφοίτησε με την ειδικότητα της Ειδικής Φυσικής Αγωγής. Από τα φοιτητικά του, κιόλας, χρόνια μπήκε στην αγορά του Fitness εργαζόμενος σε μεγάλα γυμναστήρια της Αθήνας ως Fitness instructor ενώ περιοδικά εμφανιζόταν σε τηλεοπτικές εκπομπές με σχετική θεματολογία.
Από το 2000 κι έπειτα ασχολήθηκε με την προσωπική εκγύμναση ανθρώπων με σκοπό την βελτίωση της λειτουργικότητάς των ασκούμενων και την βελτίωση της φυσικής τους κατάστασης. Η δίψα του για νέα γνώση και βελτίωση των επαγγελματικών του δεξιοτήτων τον οδήγησε σε ένα νέο κύκλο σπουδών, 2ετούς διάρκειας, στο Αττικό κολέγιο στην επιστήμη της Διατροφής. Έπειτα από 2 χρόνια σπουδών απέκτησε το HND in Dietetics από το Cambridge Regional College (2013) και ένα χρόνο μετά εκπαιδεύτηκε πάνω στις Διατροφικές Διαταραχές και την Παχυσαρκία μέσω του προγράμματος του National Centre of Eating Disorders στη Μεγάλη Βρετανία (2014), αποκτώντας 6 μήνες μετά τον σχετικό τίτλο.
Το 2018 εισήχθη ως Μεταπτυχιακός φοιτητής στην Ιατρική Σχολή Αθηνών στο πρόγραμμα της Μοριακής και Εφαρμοσμένης Φυσιολογίας απ’ όπου και αποφοίτησε με «Άριστα» (9,7) τον Οκτώβρη του 2020. Από τον Μάη του 2023 συνεχίζει τις σπουδές του ως Διδακτορικός Φοιτητής στην Ιατρική Σχολή Αθηνών με το ερευνητικό του ενδιαφέρον να εστιάζει στην γυναικεία εμμηνόπαυση, την παχυσαρκία και το Healthy Ageing.
Είναι εκπαιδευτής στο Κέντρο Εκπαίδευσης & Αντιμετώπισης Διατροφικών Διαταραχών και συνεχίζει, ακούραστα να γυμνάζει ως προσωπικός trainer στο γυμναστήριό του στο Νέο Ηράκλειο κόσμο και να τους εκπαιδεύει ταυτόχρονα σε ένα φροντιστικό μοντέλο σκέψης.
Eπικοινωνία: voudoudi@med.uoa.gr , Επικοινωνήστε μαζί μου – Βουδούρης Δημήτριος (healthex.gr), Facebook
