Γράφει ο Δημήτριος Βουδούρης *
Εδώ και δεκαετίες, η έννοια της «δίαιτας» κατέχει μια κεντρική θέση στη συλλογική μας φαντασία. Είναι το εργαλείο που επιστρατεύουμε όταν το σώμα παρεκκλίνει από το επιθυμητό βάρος, όταν η ζυγαριά δείχνει αριθμούς που μας ανησυχούν ή όταν η κοινωνική πίεση γίνεται αφόρητη. Κι όμως, ολοένα και περισσότερα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν κάτι που για πολλούς ακούγεται προκλητικό: οι δίαιτες, όπως εφαρμόζονται συνήθως, αποτυγχάνουν μακροπρόθεσμα.
Το ερώτημα, όμως, δεν είναι απλό. Δεν είναι αν «η επιστήμη της διατροφής απέτυχε». Είναι αν εμείς αποδώσαμε στη διατροφή έναν ρόλο που δεν μπορεί να σηκώσει μόνη της.
Μελέτες μακράς παρακολούθησης, όπως εκείνες που συνοψίζονται σε αναλύσεις του UCLA, δείχνουν ότι η πλειονότητα των ανθρώπων που ακολουθούν δίαιτες χάνει αρχικά ένα ποσοστό του σωματικού της βάρους, συνήθως 5–10%. Ωστόσο, μέσα στα επόμενα δύο έως πέντε χρόνια, το βάρος αυτό ανακτάται σε μεγάλο βαθμό, συχνά με «τόκο». Αυτό το μοτίβο δεν αποτελεί εξαίρεση αλλά περισσότερο αποτελεί τον κανόνα.
Γιατί συμβαίνει αυτό;
Η απάντηση δεν βρίσκεται στην έλλειψη θέλησης ή «πειθαρχίας», όπως συχνά υπονοείται. Βρίσκεται στη βιολογία. Το ανθρώπινο σώμα είναι ένα σύστημα εξελικτικά σχεδιασμένο να αντιστέκεται στην απώλεια ενέργειας. Όταν χάνεται βάρος, ενεργοποιούνται μηχανισμοί αντιρρόπησης: μειώνεται ο βασικός μεταβολικός ρυθμός, αυξάνεται η πείνα μέσω ορμονικών σημάτων, αλλάζει η νευροενδοκρινική ρύθμιση, και το σώμα γίνεται πιο «αποδοτικό» στην αποθήκευση ενέργειας. Με απλά λόγια, το σώμα προσπαθεί να επιστρέψει εκεί που ήταν.
Αυτή η βιολογική πραγματικότητα εξηγείται εκτενώς σε επιστημονικές ανασκοπήσεις για την ανάκτηση βάρους. Δεν πρόκειται για αποτυχία χαρακτήρα, αλλά για επιτυχία της εξελικτικής βιολογίας. Το σώμα δεν «ξέρει» ότι ζούμε σε έναν κόσμο αφθονίας και φτάνει να λειτουργεί σαν να πρέπει να επιβιώσει από την επόμενη περίοδο λιμού.
Εδώ, όμως, γίνεται το κρίσιμο λάθος: συγχέουμε τη λέξη «δίαιτα» με την έννοια της διατροφικής επιστήμης. Η δίαιτα, όπως βιώνεται κοινωνικά, είναι συνήθως μια προσωρινή παρένθεση στέρησης. Έχει αρχή και τέλος. Η διατροφή, ως επιστήμη, δεν ήταν ποτέ αυτό. Η επιστήμη της διατροφής δεν υπόσχεται θαύματα. Περιγράφει συστήματα. Γνωρίζει ότι η απώλεια βάρους χωρίς σχέδιο συντήρησης είναι εύθραυστη. Γνωρίζει επίσης ότι η φυσική δραστηριότητα, και ιδιαίτερα η άσκηση αντιστάσεων, παίζει καθοριστικό ρόλο όχι τόσο στην απώλεια, όσο στη διατήρηση του μυϊκού ιστού και της μεταβολικής υγείας. Γι’ αυτό και οι ίδιες οι μελέτες που επικαλούνται την «αποτυχία των διαιτών» τονίζουν συχνά ότι η άσκηση αποτελεί τον πιο σταθερό προγνωστικό παράγοντα μακροχρόνιας επιτυχίας. Η άσκηση, σε αντίθεση με ό,τι πιστεύεται, δεν έχει ως κύριο στόχο την απώλεια βάρους. Αν είχε, θα ήταν ένα απογοητευτικό εργαλείο. Ο πραγματικός της ρόλος είναι άλλος: να μεταμορφώνει το σώμα σε ένα πιο ικανό, πιο ανθεκτικό και πιο δεκτικό σύστημα. Μέσω της ανάπτυξης και διατήρησης της μυϊκής μάζας, της βελτίωσης της ινσουλινοευαισθησίας, της ενίσχυσης του ανοσοποιητικού και της μιτοχονδριακής λειτουργίας, η άσκηση δημιουργεί τις συνθήκες για μακροχρόνια μεταβολική υγεία.
Ένα σώμα με μυϊκή επάρκεια δεν «καίει απλώς περισσότερες θερμίδες». Αντιδρά διαφορετικά στο φαγητό, στο στρες, στη φλεγμονή. Αντέχει καλύτερα τις διακυμάνσεις. Δεν πανικοβάλλεται βιολογικά με κάθε μικρή αύξηση βάρους. Όταν διατροφή και άσκηση συνδυάζονται σωστά, το ζητούμενο μετατοπίζεται: από το «πόσα κιλά είμαι» στο «πόσο λειτουργικό, δυνατό και ανθεκτικό είναι το σώμα μου». Και αυτή η μετατόπιση είναι καθοριστική για τη μακροχρόνια συντήρηση ενός υγιούς βάρους.
Άρα, τι αποτυγχάνει πραγματικά;
Αποτυγχάνει το μοντέλο που βλέπει τη δίαιτα ως προϊόν: ένα σύντομο πλάνο, ένα έντυπο, μια εφαρμογή, μια «λύση 12 εβδομάδων». Αποτυγχάνει η ιδέα ότι μπορείς να αλλάξεις ένα πολύπλοκο βιολογικό σύστημα χωρίς να αλλάξεις το περιβάλλον, τις συνήθειες, το σώμα και την καθημερινότητα μέσα στην οποία αυτό λειτουργεί.
Η επιστήμη δεν απέτυχε. Η προσδοκία απέτυχε.
Σήμερα, γνωρίζουμε ότι η διαχείριση του σωματικού βάρους δεν είναι γεγονός αλλά διαδικασία. Όχι στόχος, αλλά πλαίσιο. Όχι μόνο θερμίδες, αλλά ύπνος, στρες, μυϊκή μάζα, κίνηση, συμπεριφορά, κοινωνικό περιβάλλον. Γνωρίζουμε επίσης ότι η επιτυχία δεν μετριέται αποκλειστικά στη ζυγαριά, αλλά στη σύσταση σώματος, στη λειτουργικότητα, στη μεταβολική υγεία. Ίσως, λοιπόν, το σωστό ερώτημα δεν είναι αν οι δίαιτες απέτυχαν. Ίσως το ερώτημα είναι αν ήρθε η ώρα να σταματήσουμε να ζητάμε από μια δίαιτα να κάνει τη δουλειά μιας ολόκληρης ζωής. Γιατί η υγεία δεν είναι ένα πρόγραμμα. Είναι μια σχέση. Και όπως κάθε σχέση που αξίζει, απαιτεί χρόνο, κατανόηση και συνέχεια.
Η επιστήμη της ψυχολογίας μας δείχνει ότι οι άνθρωποι δεν αλλάζουν μέσα από εχθρότητα προς τον εαυτό τους. Η ντροπή, η αυτοκριτική και η συνεχής αίσθηση αποτυχίας δεν κινητοποιούν…απορρυθμίζουν. Αντίθετα, η συμπάθεια προς τον εαυτό, όχι η δικαιολογία, αλλά η κατανόηση, δημιουργεί το έδαφος για βιώσιμη αλλαγή. Όταν ο άνθρωπος αποκτά αίσθηση εαυτού μέσα στο περιβάλλον του, όταν παύει να βλέπει το σώμα του ως πρόβλημα προς διόρθωση και αρχίζει να το αντιλαμβάνεται ως σύμμαχο προς φροντίδα, τότε η συμπεριφορά αλλάζει εκ των έσω. Η άσκηση παύει να είναι τιμωρία. Η διατροφή παύει να είναι διαρκής μάχη. Γίνονται μορφές σχέσης.
Η υγεία, τελικά, δεν είναι αποτέλεσμα ενός προγράμματος. Είναι αποτέλεσμα συνεργασίας επιστημών: Της διατροφής που θρέφει, της άσκησης που δυναμώνει και της ψυχολογίας που συμφιλιώνει τον άνθρωπο με τον εαυτό του.
Ίσως τότε καταλάβουμε ότι το πραγματικό ερώτημα δεν είναι «πώς θα χάσω κιλά», αλλά κάτι πολύ βαθύτερο: πώς θα χτίσω έναν οργανισμό που να αντέχει τον χρόνο, τις αλλαγές και τη ζωή την ίδια.
* ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΒSc, HND, PhDc
O Βουδούρης Δημήτρης γεννήθηκε το Δεκέμβριο του 1972 στην Αθήνα. Πραγματοποιώντας την επιθυμία του, κατόπιν Πανελλήνιων Εισαγωγικών εξετάσεων το 1991 εισήχθη στο Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού του Πανεπιστημίου Αθηνών απ΄όπου και αποφοίτησε με την ειδικότητα της Ειδικής Φυσικής Αγωγής. Από τα φοιτητικά του, κιόλας, χρόνια μπήκε στην αγορά του Fitness εργαζόμενος σε μεγάλα γυμναστήρια της Αθήνας ως Fitness instructor ενώ περιοδικά εμφανιζόταν σε τηλεοπτικές εκπομπές με σχετική θεματολογία.
Από το 2000 κι έπειτα ασχολήθηκε με την προσωπική εκγύμναση ανθρώπων με σκοπό την βελτίωση της λειτουργικότητάς των ασκούμενων και την βελτίωση της φυσικής τους κατάστασης. Η δίψα του για νέα γνώση και βελτίωση των επαγγελματικών του δεξιοτήτων τον οδήγησε σε ένα νέο κύκλο σπουδών, 2ετούς διάρκειας, στο Αττικό κολέγιο στην επιστήμη της Διατροφής. Έπειτα από 2 χρόνια σπουδών απέκτησε το HND in Dietetics από το Cambridge Regional College (2013) και ένα χρόνο μετά εκπαιδεύτηκε πάνω στις Διατροφικές Διαταραχές και την Παχυσαρκία μέσω του προγράμματος του National Centre of Eating Disorders στη Μεγάλη Βρετανία (2014), αποκτώντας 6 μήνες μετά τον σχετικό τίτλο.
Το 2018 εισήχθη ως Μεταπτυχιακός φοιτητής στην Ιατρική Σχολή Αθηνών στο πρόγραμμα της Μοριακής και Εφαρμοσμένης Φυσιολογίας απ’ όπου και αποφοίτησε με «Άριστα» (9,7) τον Οκτώβρη του 2020. Από τον Μάη του 2023 συνεχίζει τις σπουδές του ως Διδακτορικός Φοιτητής στην Ιατρική Σχολή Αθηνών με το ερευνητικό του ενδιαφέρον να εστιάζει στην γυναικεία εμμηνόπαυση, την παχυσαρκία και το Healthy Ageing.
Είναι εκπαιδευτής στο Κέντρο Εκπαίδευσης & Αντιμετώπισης Διατροφικών Διαταραχών και συνεχίζει, ακούραστα να γυμνάζει ως προσωπικός trainer στο γυμναστήριό του στο Νέο Ηράκλειο κόσμο και να τους εκπαιδεύει ταυτόχρονα σε ένα φροντιστικό μοντέλο σκέψης.
Eπικοινωνία: voudoudi@med.uoa.gr , Επικοινωνήστε μαζί μου – Βουδούρης Δημήτριος (healthex.gr), Facebook
