Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Today Press
Αν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είναι ο «πατριάρχης της ελληνικής δεξιάς», ο Ευάγγελος Αβέρωφ αποτέλεσε τον κυριότερο εκφραστή της. Φλογερός πατριώτης, θαρραλέος, επιστήμονας κύρους, αφοσιωμένος στην παράταξη, ο Αβέρωφ διέθετε παροιμιώδη ικανότητα στην πολιτική ίντριγκα («συνωμοτούσε παντού», έγραφε ο Σταύρος Ψυχάρης) και σιδηρά θέληση στην εφαρμογή των κυβερνητικών αποφάσεων.
Για πρώτη φορά βουλευτής στην περιφέρεια Ιωαννίνων το 1946, παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του, πριν 36 χρόνια, στις 2 Ιανουαρίου 1990, στην κεντρική πολιτική σκηνή ως επικεφαλής του ψηφοδελτίου Επικρατείας της ΝΔ. Ήταν ο μόνος αρχηγός που εκποίησε μέρος της περιουσίας του για να χρηματοδοτήσει προεκλογική εκστρατεία του κόμματός του για τις Ευρωεκλογές της 17ης Ιουνίου 1984, ενώ, κατ’ απαίτησή του, ετάφη σεμνά, σε στενό κύκλο, καθώς η οικογένειά του αρνήθηκε την απόδοση τιμών εν ενεργεία πρωθυπουργού.
Η ασθένεια
Γεννημένος στα Τρίκαλα το 1908 με καταγωγή από το Μέτσοβο, μετοίκησε με την οικογένειά του στην Αθήνα το 1920 και αναμίχθηκε αμέσως με την πολιτική, εντασσόμενος στη νεολαία της Δημοκρατικής Ένωσης του Αλέξανδρου Παπαναστασίου. Ασθένησε όμως σοβαρά από φυματίωση στα 17 του και νοσηλεύτηκε για δύο χρόνια στην Ελβετία. Επιστρέφοντας, ξεκίνησε τη φοίτησή του στην Ιατρική Σχολή Αθηνών, ωστόσο το 1929 ξαναφεύγει για τη Λωζάνη, όπου φοιτά διαδοχικά στη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών και στη Νομική, ενώ αποκτά και διδακτορικό τίτλο. Το 1934 προσβλήθηκε εκ νέου από φυματίωση και έως το ξέσπασμα του πολέμου περνούσε τον περισσότερο χρόνο του στις δασώδεις εκτάσεις της Κηφισιάς.
Οποιοσδήποτε άλλος στη θέση του, δεδομένης και της αστικής καταγωγής του, θα επέλεγε να ζήσει μετρημένα, καθώς ανά πάσα στιγμή κινδύνευε να υποτροπιάσει (όπως συνέβη άλλωστε), ενώ ο αδελφός του Μιχάλης πέθανε μετά την Κατοχή από την ίδια πάθηση.
Δολιοφθορές – σαμποτάζ
Κι όμως, ζήτησε αμέσως να στρατευθεί, χωρίς βέβαια να γίνει δεκτός στο στράτευμα. Απτόητος, ακολούθησε άλλους τρόπους δράσης, συμμετέχοντας σε επιχειρήσεις δολιοφθοράς των Ιταλών στο Αλβανικό Μέτωπο υπό τον λοχαγό Αχιλλέα Καράκαλο. Τον Μάρτιο του 1941, μόλις πέθανε ο Μεταξάς, κλήθηκε στην Αθήνα να αναλάβει το χαρτοφυλάκιο της Νομαρχίας Κέρκυρας, προκειμένου να συνδράμει τους νησιώτες στην προσπάθειά τους να αναχαιτίσουν τη φασιστική επιδρομή. Τελικά, οι Ιταλοί κατέλαβαν το νησί στις 28 Απριλίου, ο Αβέρωφ όμως παρέμεινε για δύο μήνες κάνοντας σαμποτάζ και προβοκάτσιες.
Διέφυγε τον Ιούνιο του 1941 στη Θεσσαλία, κυνήγησε τον Αλκιβιάδη Διαμάντη, πράκτορα των Ιταλών και των Ρουμάνων, που ήθελε να ιδρύσει «βλάχικο κράτος» σε ελληνικά εδάφη της Ηπείρου και της Δυτικής Μακεδονίας, οργάνωσε ένοπλες ομάδες και συνεργάστηκε με τον υπομοίραρχο Κ. Κούρτη στην ανατίναξη αποθήκης στη Λάρισα, γεμάτης με εφόδια για τον εχθρό. Έως ότου συνελήφθη από τους Ιταλούς τον Απρίλιο του 1942, είχε πολύ έντονη δραστηριότητα· γι’ αυτό μεταφέρθηκε αμέσως σε σκληρό στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Καλαβρία και κατόπιν στη Βόρεια Ιταλία για ενάμιση χρόνο, έως τη συνθηκολόγηση των Ιταλών.
Αρρωσταίνει ξανά. «Είχα πέσει στα 52 κιλά. Μπορώ να σου πω ότι αυτό το επεισόδιο με απελευθέρωσε από το κόμπλεξ της αρρώστιας, γιατί είπα ότι αφού δεν πέθανες αυτή τη φορά, δεν θα ξαναρρωστήσεις ποτέ στη ζωή σου», αφηγούνταν στη Νίτσα Λουλέ (Αυτοβιογραφία, 1988).
Όταν επέστρεψε το μετάλλιο
Τον Σεπτέμβριο του ’43 δραπετεύει με τους Θ. Μελετίου και τον στρατηγό Στ. Ρογκάκο και κατευθύνεται στη γερμανοκρατούμενη Ρώμη, στο στόμα του λύκου, ιδρύοντας και διευθύνοντας την οργάνωση «Ελευθερία ή Θάνατος». Πραγματικά ατρόμητος, φυγάδευσε 500 Έλληνες αιχμαλώτους και 200 συμμάχους, μεταξύ των οποίων τον Βρετανό στρατηγό Michael Gambier-Parry, σε συνεργασία με τη Βρετανική Πρεσβεία στο Βατικανό. Για την πράξη του αυτή τιμήθηκε από το βρετανικό κράτος με το Ανώτατο Παράσημο του Μέλους της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Επρόκειτο για ύψιστη τιμή, την οποία πάντως απέρριψε τον Μάιο του 1956, επιστρέφοντας το μετάλλιο σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την εκτέλεση στη Λευκωσία των Κυπρίων αγωνιστών Μ. Καραολή και Α. Δημητρίου.
Πολιτική διαδρομή
Επί τέσσερις δεκαετίες, έως το 1985, εκλεγόταν στον νομό Ιωαννίνων, αρχικά ως βουλευτής του κόμματος των Φιλελευθέρων, από το 1956 με την ΕΡΕ και κατόπιν με τη Νέα Δημοκρατία. Στενός συνεργάτης του Σοφοκλή Βενιζέλου, τέθηκε επικεφαλής του Υπουργείου Εφοδιασμού το 1949, έπειτα του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και του Υπουργείου Γεωργίας, ενώ υπηρέτησε υφυπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση Πλαστήρα (1951–1952), όταν η Ελλάδα εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ.
Η πορεία του ανακόπτεται αιφνιδιαστικά το 1952 λόγω της συντριβής του συνασπισμένου Κέντρου στις κάλπες του Νοεμβρίου από τον «Συναγερμό» του Αλέξανδρου Παπάγου. Έμεινε εκτός Βουλής, αν και έλαβε το 45% των ψήφων στον νομό.
Αφώτιστα σημεία
Φυσικά δεν έμεινε άπραγος. Καλλιέργησε τις σχέσεις του στην Ελλάδα, στα Βαλκάνια, στη Γαλλία, στη Μεγάλη Βρετανία και στην Ιταλία, με τον μετέπειτα πρωθυπουργό Τζούλιο Αντρεότι. Ο Σεπτέμβριος του 1955 τον βρίσκει στο γραφείο του υπουργού Υποδομών Κωνσταντίνου Καραμανλή να συζητά τη μετακίνηση φιλελεύθερων πολιτικών (Κ. Τσάτσος, Γρ. Κασιμάτης, Γ. Μαύρος) στον κύκλο επιρροής του.
Τη νύχτα της 4ης Οκτωβρίου ο Παπάγος πεθαίνει, ο Καραμανλής αναλαμβάνει την πρωθυπουργία και έως την αποχώρησή του από αυτήν, το 1963 και το 1980, ο Αβέρωφ θα είναι ο βασικός και πιο έμπιστος συνεργάτης του.
Η συναντίληψη και γενικότερα οι κοινοί πολιτικοί στόχοι ένωσαν με άρρηκτα δεσμά τις δύο προσωπικότητες. Στην πρώτη κυβέρνησή του ο Καραμανλής του ανέθεσε το Υπουργείο Γεωργίας λόγω της προηγούμενης εμπειρίας του.
Δεν έμεινε πολύ, διότι η εκτόπιση του Μακαρίου και οι δολοφονίες των νεαρών Κυπρίων προκάλεσαν πολιτική δίνη στην Ελλάδα, με αποτέλεσμα την παραίτηση του υπουργού Εξωτερικών Σπύρου Θεοτόκη. Σε μια τόσο κρίσιμη συγκυρία ο Καραμανλής, νέος πρωθυπουργός και ο ίδιος, τον έθεσε επικεφαλής της εξωτερικής διπλωματίας.
Διεθνείς εξελίξεις
Ας μη λησμονείται ότι την ίδια εποχή, στην Ανατολική Ευρώπη, τα σοβιετικά τανκς κατέπνιγαν τα επαναστατικά κινήματα (Ουγγαρία, Πολωνία, Ανατολική Γερμανία κ.λπ.), ενώ στη Μέση Ανατολή οι Βρετανοί με τους Γάλλους επιτέθηκαν στην Αίγυπτο του νέου δυνάστη, συνταγματάρχη Νάσερ, με σκοπό να καταλάβουν τη Διώρυγα του Σουέζ.
Ο Νάσερ, στηριζόμενος στην ΕΣΣΔ, διέλυσε τον αγγλογαλλικό άξονα, οδηγώντας σε παραίτηση την κυβέρνηση του Λονδίνου και συντρίβοντας τη «βρετανική αλαζονεία». Τελευταίο προπύργιο των Βρετανών στη Μεσόγειο απέμεινε η Κύπρος.
Επί τέσσερα χρόνια, έως την ανακήρυξη της μεγαλονήσου σε ανεξάρτητο κράτος τον Αύγουστο του 1960, ο Αβέρωφ ταξιδεύει ανά την υφήλιο για να εδραιώσει το κυπριακό κράτος και, παράλληλα, να αναπτύξει τις διεθνείς σχέσεις του πολύπαθου τόπου, που δοκιμαζόταν από τα μετεμφυλιακά δεινά, τη φτώχεια, τις συνεχείς εναλλαγές στην εξουσία και γενικότερα από την πολιτική κακοδαιμονία, όπως την προσδιόριζε ο Καραμανλής.
Δύο γεγονότα
Ατυχώς ή εμπρόθετα αναδεικνύονται ελάχιστα δύο γεγονότα:
α) ότι το 1952 θα μπορούσε να μεταγραφεί στον «Συναγερμό», διότι η σύζυγος του Παπάγου ήταν αδελφή του παππού του, αλλά δεν ήθελε να ταυτιστεί με στρατιωτικούς, και
β) ότι στην αναίτια εσωκομματική κρίση του 1958, που οδήγησε στην παραίτηση των Γ. Ράλλη, Π. Παπαληγούρα και 13 ακόμη βουλευτών, με συνέπεια την απώλεια της δεδηλωμένης και την προκήρυξη πρόωρων εκλογών, ο Αβέρωφ στήριξε τον Καραμανλή, κρατώντας εντός των τειχών και άλλους βουλευτές που συνομιλούσαν κρυφά με τους πολέμιους των ελληνικών θέσεων στο Κυπριακό.
Δεκαετία 1960
Τον Απρίλιο του 1961 συνοδεύει τον πρωθυπουργό στον Λευκό Οίκο, στην πρώτη επίσημη επίσκεψη ξένων ηγετών που δέχεται ο πρόεδρος Τζον Κένεντι, και στις 9 Ιουλίου η Ελλάδα υπογράφει την ιστορική Συνθήκη Σύνδεσης με την ΕΟΚ. Οι υπηρεσίες του Υπουργείου Εξωτερικών, υπό τις οδηγίες του, είχαν ετοιμάσει πλήρη φάκελο υποψηφιότητας, ο οποίος έγινε αμέσως δεκτός.
Τον Νοέμβριο του 1963, όταν ο Καραμανλής φεύγει για δεύτερη φορά από τη χώρα, ο Αβέρωφ αρνείται τη θέση του υπηρεσιακού πρωθυπουργού, όπως αρνείται και υπουργεία στις κυβερνήσεις συνεργασίας μετά το 1965, πλην της ολιγοήμερης παραμονής του στο Υπουργείο Γεωργίας με πρωθυπουργό τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, τον Απρίλιο του 1967.
Στη Χούντα
Διένυε ήδη το 60ό έτος της ηλικίας του όταν συνελήφθη, τον Αύγουστο του 1967, από τις αρχές της δικτατορίας ως επικεφαλής αντιστασιακής οργάνωσης. Μόνο εκείνος διέθετε την ικανότητα να σχεδιάζει στο παρασκήνιο (με φυσική παρουσία σε κάποιες περιπτώσεις) εμπρηστικά χτυπήματα, παράλληλα να αρθρογραφεί επώνυμα κατά της Χούντας στον Τύπο και να ταξιδεύει μυστικά στο Παρίσι για να συναντά τον Καραμανλή.
Τον Ιούλιο του 1973 συλλαμβάνεται ξανά, ανακρίνεται και κρατείται για ενάμιση μήνα στην ΕΑΤ-ΕΣΑ για τη συμμετοχή του στο Κίνημα του Ναυτικού. Τον Νοέμβριο, όταν ο «αόρατος δικτάτορας» Δημήτρης Ιωαννίδης ανατρέπει τον Παπαδόπουλο, ο Αβέρωφ καταλαβαίνει ότι τα πράγματα θα χειροτερέψουν. Εκτός από την πολεμική τακτική σε βάρος του Ιωαννίδη, πυκνώνει το δίκτυο των επαφών του με τις διεθνείς υπηρεσίες και έτσι, στις 7–8 Ιουλίου 1974, ειδοποιεί τον υπουργό Εξωτερικών της Κύπρου Νίκο Κρανιδιώτη ότι επίκειται τουρκική εισβολή στο νησί.
Μεταπολίτευση
Πάντα έτοιμος για οποιαδήποτε μάχη, σηκώνει το πιστόλι του όταν αναπάντεχα μπαίνει στο γραφείο του ο Ιωαννίδης, τον Αύγουστο του 1974, στο Υπουργείο Άμυνας, και του ζητά τον λόγο για τις εκκαθαρίσεις στο στράτευμα. Το επεισόδιο αποτυπώνεται στρογγυλεμένα από τους βιογράφους του, αφού όσοι γνώριζαν τον άνθρωπο που είχε περάσει διά πυρός και σιδήρου στη ζωή του ανέφεραν ότι «ο Αβέρωφ δεν άφηνε εκκρεμότητες».
Ούτως ή άλλως, μετά το συμβάν, ο Ιωαννίδης αποστρατεύτηκε και ακολούθως συνελήφθη, δικάστηκε και καταδικάστηκε στην έσχατη των ποινών. Τόσο στο Υπουργείο Εξωτερικών (1956–1963) όσο και στο Υπουργείο Άμυνας (1974–1981) υπήρξε ο μακροβιότερος υπουργός, μάλιστα με μεγάλη απήχηση.
Το τέλος
Τον Μάιο του 1980, όταν ο Καραμανλής θέτει υποψηφιότητα για την Προεδρία της Δημοκρατίας, διεκδικεί την αρχηγία του κόμματος με τον Γεώργιο Ράλλη. Χάνει για τέσσερις ψήφους και επανέρχεται τον Δεκέμβριο του 1981, οπότε εκλέγεται πρόεδρος της ΝΔ. Η υγεία του κλονίζεται σοβαρά και συζητά να αποχωρήσει. Τελικώς πείθεται από τον Καραμανλή και οδηγεί το κόμμα στις δημοτικές εκλογές του 1982, όπου η ΝΔ διατηρεί τις δυνάμεις της, σε εποχή κυριολεκτικής επέλασης του Ανδρέα Παπανδρέου, καθώς και στις Ευρωεκλογές του 1984.
Η ΝΔ, αν και μειώνει αισθητά τη διαφορά από το ΠΑΣΟΚ, παρά ταύτα γνωρίζει την ήττα και ο Αβέρωφ οδηγείται αναγκαστικά σε παραίτηση. Ούτε τότε το βάζει κάτω. Η κυριαρχία της ιδεολογίας της λαϊκής και ριζοσπαστικής δεξιάς αποτελεί αυτοσκοπό, ενώ δίνει μείζονα έμφαση στην ανάπτυξη της ΟΝΝΕΔ και στην ιδεολογική της ζύμωση.
Το μνημειώδες βιβλίο του «Φωτιά και τσεκούρι», όπου παρουσιάζει τα γεγονότα του Εμφυλίου, γίνεται ανάρπαστο στους δεξιούς ψηφοφόρους και ταυτόχρονα επικρίνεται από τους αντιπάλους. Φυσικά, η δημοσιογραφική παρουσίαση του διαμετρήματος του Αβέρωφ δεν εξυπηρετεί άλλο σκοπό πλην της εισαγωγής στην πορεία και το έργο μιας σπουδαίας πολιτικής προσωπικότητας, που εν πολλοίς παραμένει άγνωστη.
