Η κληρονόμος του Αλέξανδρου Ιόλα, Ελένη Κουτσούδη Ιόλα, περιγράφει στην Today Press τον 37ετή αγώνα και τις πέντε αποτυχημένες απόπειρες της να δωρίσει την περιουσία στο ελληνικό Δημόσιο.
Oνομάζομαι Ελένη Κουτσούδη Ιόλα. Η καταγωγή μου είναι από την Χίο, και την Μικρά Ασία, αλλά οι περισσότεροι συγγενείς μου γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Ήμουν το μόνο μέλος της οικογένειας που γεννήθηκε στην Αθήνα, αλλά έζησα τα παιδικά μου χρόνια στο Κάιρο μέχρι την μεγάλη αποχώρηση των Ελλήνων της Αιγύπτου το 1958.
Ο Αλέξανδρος Ιόλας (γεν. Κωνσταντίνος Κουτσούδης) ήταν ο μεγάλος αδερφός του πατέρα μου Δημήτρη. Όντας η μικρότερη της οικογένειας, ο Ιόλας πάντα έτρεφε μια αδυναμία προς το πρόσωπό μου, και μετά την απώλεια της μητέρας μου σε μικρή ηλικία διετέλεσε και ρόλο πατρικής φιγούρας. Στα 14 μου, ο Ιόλας μου εξέφρασε δύο επιθυμίες: πρώτον να με υιοθετήσει, και δεύτερον να συνεχίσω το επάγγελμα του. Όσον αφορά το θέμα της υιοθεσίας δέχθηκα απλώς να πάρω το όνομά του. Σχετικά με την δεύτερη επιθυμία, παρόλο που μου άρεσε η τέχνη και συχνά ταξίδευα μαζί του για να γνωρίσω τους καλλιτέχνες του, μου ήταν ξεκάθαρο ότι αυτή η δουλεία δεν ήταν για μένα. Ναι μεν είχα «μάτι» για τα έργα τέχνης και για τους καλλιτέχνες, δυστυχώς όμως δεν διέθετα ούτε την εμπορική του ικανότητα, ούτε το έμφυτο ταλέντο του να πλησιάζει ανθρώπους και να τους κάνει να τον εμπιστεύονται. Έτσι λοιπόν ακολούθησα το κάλεσμα μου και έγινα ψυχολόγος, κάτι που είχα δηλώσει στην οικογένεια μου από την ηλικία των δεκατεσσάρων.
ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ Ο ΙΟΛΑΣ
Στα τελευταία χρόνια του Ιόλα τα αρχαία έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο, καθώς άρχισε να τα αγοράζει από δημοπρασίες στο εξωτερικό και να τα εισάγει στην Ελλάδα. Από το 1966 άλλωστε, ο Ιόλας ήταν αναγνωρισμένος συλλέκτης αρχαιοτήτων (βάσει του Ν. 5351/1932) με απόφαση του ΚΑΣ. Με τον θάνατό του τον Ιούνιο του 1987, τα αρχαία ήταν ένας από τους μεγαλύτερους μπελάδες που κληρονομήσαμε. Το 1988, λόγω των νομικών υποθέσεων και χρεών που εκκρεμούσαν, αναγκαστήκαμε να ορίσουμε μεσεγγυούχο τον Φώτη Κουβέλη, υπό την ιδιότητά του τότε ως Προέδρου του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, ώστε να προστατευθεί στο σύνολο της περιουσίας στην οικία του Ιόλα στην Αγία Παρασκευή. Έτσι λοιπόν το σπίτι σφραγίστηκε, και κατεγράφησαν 854 αρχαία αντικείμενα που απάρτιζαν την περιβόητη Συλλογή Αλέξανδρου Ιόλα. Έκτοτε ξεκίνησε ένας ατελείωτος Γολγοθάς, που μέχρι και σήμερα δεν έχει τελειώσει!
Το 1988, σε μια σπάνια στιγμή σύμπνοιας με τη συγκληρονόμο μου Νίκι Στάιφελ, αδερφής του πατέρα μου και του Ιόλα, αποφασίσαμε να δωρίσουμε το σύνολο της ΣΑΙ στο Ελληνικό δημόσιο. Υπουργός Πολιτισμού το 1988 ήταν η Μελίνα Μερκούρη, η οποία μάς δέχτηκε εγκάρδια στο γραφείο της, στην οδό Αριστείδου, όπου της εξηγήσαμε ότι η κοινή επιθυμία των συγκληρονόμων ήταν να δωρίσουν το σύνολο της Συλλογής αρχαίων του Αλέξανδρου Ιόλα, εις μνήμην του, στο ελληνικό κράτος. Έδειξε ενθουσιασμένη και ρώτησε πώς μπορούσε να βοηθήσει. Δυστυχώς τότε οι νόμοι σε περίπτωση δωρεάς, όχι μόνο δεν θα μας απάλλασσαν από το φόρο κληρονομιάς που θα έπρεπε να καταβάλλουμε για τα αρχαία, αλλά θα μας επέβαλαν να πληρώσουμε και φόρο δωρεάς! Παρά τις προσπάθειες της Μερκούρη να πείσει τον τότε υπουργό οικονομικών, Δημήτρη Τσοβόλα, να βοηθήσει να αλλάξει ο νόμος, η πρώτη απόπειρα δωρεάς ναυάγησε.
Για κακή μας τύχη, τον Μάρτιο του 1989, και ενώ το σπίτι του Ιόλα ήταν ακόμα σφραγισμένο και υπό την μεσεγγύηση του Φώτη Κουβέλη, κλάπηκαν τα 628 από τα 854 αρχαία που ήταν καταγεγραμμένα στην συλλογή Ιόλα. Όχι μόνο παρακολουθούσα ανήμπορη μέρος της περιουσίας μου να λεηλατείται, παράλληλα ενημερώθηκα από την εφορία ότι ο φόρος κληρονομίας για τα αρχαία θα αφορούσε το σύνολο της συλλογής των 854 αντικειμένων, δηλαδή επί των κλεμμένων και μη! Σαν να μην έφταναν αυτά, βρέθηκαν και 62 αρχαία της ΣΑΙ στο σπίτι της συγκληρονόμου μου, τα οποία και κατασχέθηκαν. Επομένως από ολόκληρη την συλλογή, προς διανομή απέμειναν μόνο 136 αντικείμενα.
Η δεύτερη απόπειρα δωρεάς έγινε το 1999. Όταν πλησιάζαμε στο τέλος του φορολογικού ελέγχου, ένας έφορος μας ενημέρωσε ότι είχε μόλις ψηφιστεί ένας νόμος που έδινε σε κληρονόμους τη δυνατότητα να δωρίσουν αντικείμενα τέχνης σε συμψηφισμό φόρου κληρονομιάς (σημ. τότε υπουργός πολιτισμού ήταν η Ελισάβετ Παπαζώη, και Γενική Γραμματέας η Λίνα Μενδώνη). Μετά από μια απερίγραπτη ταλαιπωρία, όπου στην αρχή όλα τα εθνικά Μουσεία αδιαφόρησαν για την δωρεά, αλλά με το που υπήρξε ενδιαφέρον από το Μουσείο Μπενάκη ως δια μαγείας όλα τα Μουσεία αναθεώρησαν, μπλέξαμε στα γρανάζια της κρατικής μηχανής. Κάποια στιγμή μας κάλεσε ο έφορος και μας ενημέρωσε ότι, βάσει γνωμοδότησης του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, ο νόμος μιλούσε γενικά για έργα Τέχνης, αλλά δεν έγραφε ειδικά ότι σε αυτά περιλαμβάνονται και τα αρχαία έργα Τέχνης. Οπότε, κατά πλειοψηφία, είχε αποφασίσει ότι τα αρχαία δεν εμπίπτουν στον συγκεκριμένο νόμο και κατά συνέπεια η δωρεά δεν μπορούσε να γίνει. Μέχρι να βγει η απόφαση αυτή είχαν περάσει τριάντα μήνες, και ως αποτέλεσμα ο φόρος κληρονομιάς είχε ήδη εξοφληθεί. Με αυτόν τον τρόπο, έληξε άδοξα και η δεύτερη απόπειρα.
Σε αυτό το σημείο να σημειώσω ότι μετά από έναν ατελείωτο αγώνα, μου παραδοθήκαν 60 από τα 67 έργα που αντιστοιχούσαν στο μερίδιο μου της κληρονομιάς το 2012, δηλαδή 25 χρόνια μετά το θάνατο του Ιόλα! Το ΚΑΣ αποφάσισε να κρατήσει τρία αντικείμενα, για τα οποία θα με αποζημίωνε, και από λάθος δεν μου παραδοθήκαν ποτέ άλλα τέσσερα σημαντικά αντικείμενα.
Η τρίτη απόπειρα δωρεάς έλαβε χώρα στα μέσα του 2014, όταν παρουσίασα μια πρόταση στον τότε υπουργό Πολιτισμού, Κωνσταντίνο Τασούλα, ο οποίος και την αποδέχτηκε. Πρότεινα να δωρίσω 55 αρχαία στο Ελληνικό Δημόσιο, στη μνήμη του Αλέξανδρου Ιόλα. Παράλληλα, αιτήθηκα άδεια εξαγωγής 6 αιγυπτιακών αντικειμένων, ενός Ελληνικού αγγείου και ενός ρωμαϊκού αγάλματος, όπως δικαιούμουν βάσει της κείμενης νομοθεσίας, ώστε να τα μεταφέρω στην οικία μου στο Λονδίνο. Ο υπουργός κάλεσε τη Γενική Γραμματέα, Λίνα Μενδώνη, στην συνάντηση μας, και η οποία έδειξε να συμφωνεί με την πρόταση. Μερικούς μήνες μετά, τον Ιανουάριο του 2015, εν όψη κυβερνητικής αλλαγής, το ΚΑΣ απέρριψε παμψηφεί την πρόταση μας.
Η τέταρτη απόπειρα έγινε το 2021, με υπουργό την κα Λίνα Μενδώνη και Γενικό Γραμματέα τον Γιώργο Διδασκάλου. Επανέφερα στο τραπέζι τη πρόταση δωρεάς του 2014, προσκομίζοντας αυτή τη φορά περισσότερα στοιχεία σχετικά για να αποδείξω το δικαίωμά μου να προβώ σε εξαγωγή αλλά και την κυριότητά μου στα επίμαχα αντικείμενα. Δυστυχώς, το Υπουργείο Πολιτισμού επέλεξε και πάλι να μπλοκάρει τη διαδικασία, υιοθετώντας μια γνωμοδότηση του ΝΣΚ με μία αμφιλεγόμενη συνταγματικά ερμηνεία του ισχύοντος νομοθετικού πλαισίου, μπλοκάροντας εκ νέου την διαδικασία, και έτσι τη δωρεά.
ΟΥΤΕ ΝΑΙ, ΟΥΤΕ ΟΧΙ
Τον Ιούνιο του 2025 έκανα την πέμπτη και ύστατη προσπάθεια να πραγματοποιήσω την δωρεά που πασχίζω να φέρω εις πέρας από το 1988. Πέραν όλων των αρχαιοελληνικών και ρωμαϊκών αντικείμενων της συλλογής, προσέφερα επίσης να παραχωρήσω στο Ελληνικό Δημόσιο οποιαδήποτε δικαιώματα μου επί των 628 κλεμμένων αντικειμένων εφόσον εντοπιστούν στο μέλλον, τα τρία αντικείμενα τα οποία το ΚΑΣ είχε αποφασίσει να κρατήσει και όφειλε να με αποζημιώσει, καθώς και τα τέσσερα αντικείμενα τα οποία εκ παραδρομής δεν μου αποδόθηκαν πότε.
Έστειλα μια επιστολή στην Υπουργό Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, με την πρότασή μου. Την ενημέρωσα δε πως με την ολοκλήρωση της δωρεάς, θα ήταν πρέπον να αποδώσει η Ελληνική Πολιτεία στον Ιόλα την αναγνώριση που του αρμόζει, μέσω μιας δημόσιας εκδήλωσης. Μέσω αυτής της εκδήλωσης, που ήμουν διατεθειμένη να πραγματοποιήσω με δικά μου έξοδα, ήλπιζα να εκτεθούν στο κοινό όχι μόνο τα αρχαία της δωρεάς, αλλά και πολλά έργα της κληρονομιάς του Ιόλα που παραμένουν στις αποθήκες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Το μόνο που ζήτησα ήταν να μου δοθεί άδεια εξαγωγής και να αναγνωριστεί η κυριότητά μου επί 4 αιγυπτιακών αντικείμενων της συλλογής, τα οποία ήθελα να κρατήσω για συναισθηματικούς λόγους.
Ένα μήνα αφού έστειλα την επιστολή, επικοινώνησε μαζί μου εκπρόσωπος του Υπουργείου Πολιτισμού, και μου πρότεινε να πραγματοποιήσουμε μια διαδικτυακή συνάντηση πριν από το τέλος Ιουλίου. Προς μεγάλη μου έκπληξη, κατά τη διάρκεια της τηλεδιάσκεψης δεν έγινε ούτε μία αναφορά στη δωρεά. Αντιθέτως, οι εκπρόσωποι του Υπουργείου επιχείρησαν να κατανοήσουν για ποιο λόγο ζητούσα εκ νέου την κυριότητα των τεσσάρων αιγυπτιακών αντικειμένων, δεδομένου ότι είχαν απορρίψει αντίστοιχο αίτημά μου στο παρελθόν. Αφενός, τους εξήγησα ότι η προσφορά του 2025 είναι πολύ διαφορετική από εκείνη του 2014. Αφετέρου, οι δικηγόροι μου, που ήταν παρόντες στην τηλεδιάσκεψη, τους ενημέρωσαν ότι είχαμε προσκομίσει πλήθος νέων στοιχείων σε σχέση με το ζήτημα της κυριότητας μου επί των αιγυπτιακών αντικειμένων. Όπως παραδέχθηκα κατά τη διάρκεια της συζήτησης, με κάποια συναισθηματική φόρτιση, τα αιγυπτιακά αντικείμενα έχουν ιδιαίτερη αξία για εμένα, λόγω της καταγωγής της οικογένειάς μου και των παιδικών χρόνων που πέρασα στο Κάιρο. Από τη στάση των εκπροσώπων του Υπουργείου, είχα πλέον σχεδόν πεισθεί ότι, για ακόμη μία φορά, η δωρεά δεν θα γινόταν δεκτή. Στο τέλος της συνομιλίας, τους ρώτησα ευθέως: «Για να καταλάβω, ενδιαφέρεστε ή όχι;» Η απάντηση του Γενικού Γραμματέα ήταν αφοπλιστική: «Ούτε ναι, ούτε όχι».
Έκτοτε σιγή ιχθύος.
Ίσως μπορείτε να κατανοήσετε πως νιώθω όταν ακούω ή διαβάζω ότι «οι κληρονόμοι δεν έκαναν καμία δωρεά για να δικαιωθεί ο Ιόλας». Αναρωτιέμαι, έχει τιμή η εξιλέωση; Και για ποιο λόγο πρέπει ο Ιόλας να εξιλεωθεί; Δεν χρειάζεται ο Ιόλας δικαίωση. Γνώριζε ο ίδιος ποιος ήταν και ποιοι ήταν οι σημαντικοί άνθρωποι στη ζωή του. Η δωρεά στο ελληνικό κράτος είχε άλλο σκοπό, και όχι για να «ξεπλυθεί» το όνομά του.
Οι περισσότεροι που μιλούν για τον Ιόλα δεν έχουν τη δέουσα γνώση του θέματος. Στη δική μου περίπτωση, πολλοί με ταύτιζαν αδίκως με την συγκληρονόμο μου, με την οποία δεν είχα καμία σχέση. Φαίνεται ότι ξεχνούν ότι στην Ελλάδα η κληρονομιά είναι εξ αδιαιρέτου- το κάθε αντικείμενο ανήκει και στους δυό.
Δεν είναι λογικό να απαιτείται από έναν ιδιώτη να «κυνηγά» προκειμένου να προβεί σε μια δωρεά, ούτε να περιορίζεται η δυνατότητά του να επιλέγει ο ίδιος τι θα δωρίσει. Πάρα ταύτα, η πρότασή μου εξακολουθεί να ισχύει, εφόσον το Υπουργείο Πολιτισμού και το ΚΑΣ ανταποκριθούν με την ταχύτητα που αρμόζει στη σοβαρότητα του ζητήματος.
*Η υπογράφουσα ενημερώνει τους αναγνώστες ότι όλα τα περί του Αλέξανδρου Ιόλα είναι απολύτως τεκμηριωμένα. Η Ελένη Κουτσούδη Ιόλα έγγραψε βιβλίο για την ζωή του Ιόλα που εκδόθηκε το 2021 («Ο θείος μου, Αλέξανδρος Ιόλας- ο Άνθρωπος πίσω από τον Μύθο). Εκεί μπορεί να βρει κάποιος όλα τα αποδεικτικά στοιχεία.
who is who
H Ελένη Κουτσούδη Ιόλα, σπούδασε Κλινική Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης (1970-1975). Εκπαιδεύτηκε στην Συστημική Προσέγγιση και ήταν από τους πρώτους που πήρε άδεια εξασκήσεως επαγγέλματος (1993) στην Ελλάδα. Ασχολήθηκε με την οικογενειακή θεραπεία και την πρακτική εκπαίδευση αποφοίτων του Πανεπιστημίου. Μέχρι πρόσφατα αφιέρωνε χρόνο σε ψυχοθεραπευτές που οφείλουν να κάνουν κάποιες ώρες εποπτείας μέσα στο χρόνο. Από το 2018 αφοσιώθηκε στην συγγραφή.
