Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Today Press
της Κωνσταντίνας Δ. Καρακώστα
Επίκουρης Καθηγήτριας Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας
29 Ιουνίου 2023. Ο Αλέξης Τσίπρας δήλωνε ότι παραιτείται από πρόεδρος του Σύριζα, του κόμματος που τον είχε αναδείξει σε πρωθυπουργό. Δε γνωρίζω αν πιστεύετε στην ορνιθομαντεία, στην πρόβλεψη δηλαδή του μέλλοντος με βάση την παρατήρηση του πετάγματος των πτηνών. Οι Ρωμαίοι πίστευαν πολύ στα θεόσταλτα σημάδια που τους δίνονταν και έδιναν ιδιαίτερη βαρύτητα σε όσους ήξεραν να τα διαβάζουν. Σε αυτή κατέφυγε και ο Αλέξης Τσίπρας, συγγραφέας της Ιθάκης. Όπως ο ίδιος αφηγείται στο βιβλίο του, ξύπνησε από ένα θόρυβο που οφειλόταν σε ένα παγιδευμένο περιστέρι που δε μπορούσε να πετάξει γιατί χτυπούσε σε ένα διάφανο προστατευτικό τζάμι στο μπαλκόνι. Τότε ο συγγραφέας το έπιασε και το βοήθησε να βγει πάνω από το γυάλινο φράγμα. Επιστρέφοντας στο δωμάτιο εξήγησε στη σύζυγό του τι έχει γίνει και συμπλήρωσε «Απίστευτο και σημαδιακό. Τώρα πια είμαι απόλυτα σίγουρος για την απόφασή μου».
Το De divinatione του Μάρκου Τύλλιου Κικέρωνα αποτελεί ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά έργα της ύστερης ρωμαϊκής λογοτεχνίας, στο οποίο ο σπουδαίος ρήτορας, φιλόσοφος και πολιτικός εξετάζει με βαθιά διανοητική οξύτητα το ζήτημα της μαντικής και της δυνατότητας πρόγνωσης του μέλλοντος. Γραμμένο το 44 π.Χ., σε μια εξαιρετικά ταραγμένη περίοδο για τη ρωμαϊκή πολιτεία —λίγο μετά τη δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα και εν μέσω μιας πολιτικής αβεβαιότητας που ο ίδιος ο Κικέρων βίωνε προσωπικά— το έργο αντικατοπτρίζει όχι μόνο μια φιλοσοφική αναζήτηση, αλλά και ένα πολιτισμικό σχόλιο πάνω στη σχέση της Ρώμης με τις παραδόσεις της και την ανάγκη για λογικό έλεγχο των δεισιδαιμονιών.
Το έργο δομείται σε δύο βιβλία, διατυπωμένα σε μορφή διαλόγου μεταξύ του ίδιου του Κικέρωνα και του αδελφού του, Κουίντου. Η διμερής δομή είναι κομβική για την κατανόηση του κειμένου: το πρώτο βιβλίο παρουσιάζει τα επιχειρήματα υπέρ της μαντικής, τα οποία εκθέτει ο Κουίντος, ενώ το δεύτερο αποτελεί αναίρεση αυτών από τον ίδιο τον Κικέρωνα. Ο Κουίντος επιχειρεί να αποδείξει ότι η μαντική κατέχει μια εγγενή αλήθεια που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Παραθέτει μια ποικιλία παραδειγμάτων, από οιωνούς και οιωνοσκοπία έως προφητείες, χρησμούς, όνειρα και φυσικά σημεία που δεν μπορεί παρά να ερμηνευθούν ως εκδηλώσεις θεϊκής πρόνοιας.
Ωστόσο, η πραγματική πνευματική δυναμική του έργου αναδύεται στο δεύτερο βιβλίο, όπου ο Κικέρων παίρνει τον λόγο ως ένας σκεπτικιστής που δεν δέχεται τίποτα χωρίς αυστηρό λογικό έλεγχο. Με την κοφτερή και συχνά απολαυστικά καυστική επιχειρηματολογία του, αποδομεί μεθοδικά τις θέσεις του Κουίντου. Εξετάζει κάθε μορφή μαντικής —από την ερμηνεία των σπλάγχνων των ζώων έως τα όνειρα και τους χρησμούς— αναδεικνύοντας τις αντιφάσεις, τις αβεβαιότητες και την έλλειψη αποδείξεων που τις συνοδεύουν. Ο Κικέρων εκφράζει ανοιχτά την πεποίθηση ότι τα περισσότερα από τα «σημεία» που οι άνθρωποι θεωρούν θεϊκά αποτελούν είτε συμπτώσεις είτε κατασκευές που εξυπηρετούν πολιτικούς σκοπούς.
Ένα από τα μεγάλα επιτεύγματα του έργου είναι πως λειτουργεί ως ανάγνωση της ανθρώπινης ανάγκης για βεβαιότητα. Ο Κικέρων αναγνωρίζει ότι οι άνθρωποι επιζητούν απαντήσεις για το μέλλον, ιδιαίτερα σε εποχές κρίσης. Ωστόσο, υποστηρίζει ότι η αληθινή σοφία δεν βρίσκεται στη μαντική πρόγνωση αλλά στην ηθική κρίση, στην παιδεία και στην ορθολογική δράση. Η συνειδητοποίηση πως το μέλλον δεν μπορεί να προβλεφθεί με μαγικούς τρόπους δεν αποτελεί απειλή αλλά μάθημα αυτογνωσίας.
