Δημοσιεύτηκε στην έντυπη εφημερίδα Today Press
του Δημήτρη Καμπουράκη
Οι εξελίξεις των τελευταίων ημερών γύρω από το ουκρανικό ζήτημα αποκάλυψαν για μια ακόμη φορά τις γεωπολιτικές αλήθειες που όλοι γνωρίζουμε, αλλά σπανίως ομολογούμε. Η συνάντηση της Ουάσινγκτον, όπου ο Ντόναλντ Τραμπ φιλοξένησε τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι και Ευρωπαίους ηγέτες, δεν ήταν μια ακόμη διπλωματική φιέστα, ήταν η ανάγλυφη απεικόνιση της παγκόσμιας ισορροπίας ισχύος.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες έδειξαν για άλλη μια φορά ότι εξακολουθούν να κρατούν το κλειδί της διαχείρισης της κρίσης, η Ρωσία συνέχισε να παίζει το παιχνίδι του εκφοβισμού και της ωμής βίας, ενώ η Ευρώπη βρέθηκε, όπως σχεδόν πάντα, στη γωνία. Να παρακολουθεί, να σχολιάζει, να στέλνει ανακοινώσεις συμπαράστασης, αλλά να μην μπορεί να επιβάλει ούτε στρατηγική, ούτε καν την αίσθηση μιας σοβαρής παρουσίας.
Στην Ουάσινγκτον δεν συζητήθηκε απλώς η προοπτική ενός παγώματος του πολέμου· συζητήθηκε μια νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας για την Ουκρανία, με «NATO-style» εγγυήσεις. Ούτε ένταξη στο ΝΑΤΟ, ούτε καθαρές δεσμεύσεις, αλλά ένα ιδιότυπο μεσοβέζικο καθεστώς, που όλοι ξέρουμε ότι δεν θα σταματήσει τον Πούτιν αν αποφασίσει να προχωρήσει ξανά. Η Ευρώπη δεν το πρότεινε, η Ευρώπη δεν το διαπραγματεύτηκε, η Ευρώπη απλώς το αποδέχθηκε.
Την ίδια στιγμή, η Ουκρανία δεσμεύτηκε σε εξοπλιστικά συμβόλαια δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων με τις Ηνωμένες Πολιτείες, με την ΕΕ να αναλαμβάνει ουσιαστικά τον ρόλο του χρηματοδότη. Δηλαδή η Ουκρανία θα αγοράσει αμερικανικά όπλα με ευρωπαϊκά χρήματα, σε μια συμφωνία που δείχνει γυμνή την αδυναμία της Ευρώπης να παράξει η ίδια τα μέσα άμυνας και ασφάλειας που θα μπορούσαν να στηρίξουν τον πιο κοντινό της γείτονα.
Και την ώρα που οι ηγέτες συζητούσαν με χαμόγελα και φωτογραφίες, η Ρωσία εξαπέλυε νέες επιθέσεις με drones και πυραύλους σε ουκρανικές πόλεις. Το Χάρκοβο και η Ζαπορίζια μετρούσαν νεκρούς αμάχους, ακόμη και παιδιά, την ίδια στιγμή που ο Ζελένσκι περνούσε το κατώφλι του Λευκού Οίκου. Είναι σαν να μην θέλει ο Πούτιν να αφήσει κανέναν να ξεχάσει ποιος έχει τον τελευταίο λόγο στο πεδίο.
Και τι έκανε η Ευρώπη; Εξέδωσε μια ακόμη ανακοίνωση καταδίκης, κατήγγειλε την «απαράδεκτη παραβίαση του διεθνούς δικαίου» και ύστερα γύρισε στα εσωτερικά της μικροπαίγνια. Ούτε στρατιωτική απάντηση, ούτε αποφασιστικό σχέδιο ενίσχυσης της ουκρανικής αντιαεροπορικής άμυνας, ούτε καν μια ουσιαστική πίεση προς τον Πούτιν για το ζήτημα των απαχθέντων παιδιών.
Γιατί εδώ βρίσκεται και μια άλλη σκοτεινή σελίδα του πολέμου. Η μοίρα χιλιάδων παιδιών που απήχθησαν από τις ρωσικές δυνάμεις, με αλλαγμένα στοιχεία, χαμένα στις εσχατιές της επικράτειας ενός καθεστώτος που δεν λογοδοτεί σε κανέναν. Η Πρώτη Κυρία της Ουκρανίας, Ολένα Ζελένσκα, ύψωσε τη φωνή της ζητώντας την επιστροφή τους, όμως η Ευρώπη περιορίστηκε σε δακρύβρεχτες δηλώσεις. Δεν συγκρότησε διεθνές μέτωπο πίεσης, δεν έφερε το ζήτημα με σφοδρότητα στα Ηνωμένα Έθνη, δεν απείλησε με κυρώσεις. Ηθική συμπαράσταση χωρίς πολιτικό βάρος.
Μέσα σε όλα αυτά, οι Ηνωμένες Πολιτείες παίζουν το παιχνίδι τους με την άνεση του παγκόσμιου ηγεμόνα. Ο Ντόναλντ Τραμπ προανήγγειλε τριμερή με τον Ζελένσκι και τον Πούτιν, προβάλλοντας τον εαυτό του ως μοναδικό μεσολαβητή. Η Ευρώπη ούτε καν στο τραπέζι των αποφάσεων δεν κάθισε. Μόνο στο περιθώριο, να φωτογραφηθεί με τον έναν ή τον άλλο, να δώσει δηλώσεις για «ενότητα» και «ευρωπαϊκές αξίες», λες και τα λόγια μπορούν να αντικαταστήσουν τα όπλα και τις εγγυήσεις.
Η εικόνα του Τραμπ να διαπραγματεύεται τηλεφωνικά με τον Πούτιν στο Οβάλ γραφείο, με πεντέξι ευρωπαίους ηγέτες να τον παρακολουθούν σιωπηλοί, εικόνα που ανάρτησε στα social media επίσημα ο Λευκός Οίκος, είναι η φωτογραφία της ωμής πραγματικότητας. Δείχνει ποιοι αποφασίζουν και ποιοι απλώς παρακολουθούν.
Ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ χαρακτήρισε τη συνάντηση «καλή και εποικοδομητική», όμως οι Βρυξέλλες έμειναν χωρίς στρατηγικό σχέδιο, ενώ το Βερολίνο εξέφρασε επιφυλάξεις για το κατά πόσο πρέπει να διακοπούν οι εχθροπραξίες πριν υπάρξει μια πραγματική συμφωνία. Άλλος φοβάται, άλλος σιωπά, άλλος παριστάνει τον παρατηρητή. Και όλοι μαζί παράγουν την εικόνα μιας ηπείρου σε αφασία.
Είναι σκληρό να το παραδεχθούμε, αλλά η Ευρώπη σήμερα δεν είναι παίκτης. Είναι απλώς πεδίο. Είναι γεωγραφία, αγορά, χρηματοδότης, αλλά όχι στρατηγός. Δεν έχει φωνή, δεν έχει πολιτικό κέντρο βάρους, δεν έχει την ισχύ να επιβάλει λύσεις. Όταν οι Αμερικανοί και οι Ρώσοι αποφασίζουν, η Ευρώπη απλώς ακολουθεί.
Κι όταν τα πράγματα αγγίζουν το πιο κοντινό της σύνορο, όταν η φωτιά καίει στην αυλή της, η Ευρώπη αποδεικνύεται ανίκανη να σταθεί στα πόδια της. Και εδώ τίθεται το μεγάλο ερώτημα: θα μείνει για πάντα έτσι; Θα παραμένει ένας γίγαντας με πήλινα πόδια, που τρέμει μην τυχόν χάσει την καλοπέρασή του ή θα βρει τη δύναμη να ενοποιηθεί και να αποκτήσει φωνή;
Γιατί ας μη γελιόμαστε. Όσο η Ευρώπη παραμένει μια ένωση κρατών που ανταγωνίζονται για ποσοστά σε έναν προϋπολογισμό, που διαφωνούν για το αν θα στείλουν δέκα ή είκοσι τανκς, που τσακώνονται για το αν το ΝΑΤΟ πρέπει να επεκταθεί ή όχι, που ασχολούνται μόνο με μικροδιθετήσεις και επιδοτήσεις, τόσο θα συνεχίσει να είναι κομπάρσος. Χρειάζεται μια πραγματική πολιτική και στρατιωτική ενοποίηση, μια ενιαία φωνή, μια κοινή εξωτερική πολιτική και άμυνα.
Χρειάζεται έναν ηγέτη εκλεγμένο από τους πολίτες της, με νομιμοποίηση και εξουσίες, όχι απλώς διορισμένους γραφειοκράτες που μοιράζονται θέσεις στα παρασκήνια. Χρειάζεται Σύνταγμα, στρατό, κοινή παιδεία, κοινή αφήγηση. Αλλιώς, θα μείνει να φυλάει το κουφάρι του μουσείου της Δύσης, ενώ οι άλλοι μοιράζουν τα εκθέματα.
Ο Πούτιν καταλαβαίνει μόνο τη γλώσσα της ισχύος. Ο Τραμπ μιλάει μόνο με όρους συναλλαγής. Η Ουκρανία πληρώνει με αίμα την αδυναμία της Ευρώπης να στηρίξει την ίδια της την ήπειρο. Αν η Ευρώπη δεν σηκώσει κεφάλι τώρα, αν δεν καταλάβει ότι χωρίς πραγματική ισχύ είναι καταδικασμένη να σύρεται πίσω από τους άλλους, τότε η ήπειρος που γέννησε τον Διαφωτισμό και τη Δημοκρατία θα μείνει για πάντα απλώς μια γεωγραφία, ένας οικονομικός χώρος, ένα σκηνικό.
Το ουκρανικό είναι το πιο σκληρό καμπανάκι. Είτε η Ευρώπη θα τολμήσει το άλμα προς την ολοκλήρωση ή θα μείνει για πάντα εγκλωβισμένη στη σκιά άλλων, θεατής στον ίδιο της τον κόσμο.
