Η Παναγία κατέχει ξεχωριστή θέση στην καρδιά και την πίστη των Ελλήνων, τιμώμενη ως Μητέρα, προστάτιδα και Θεοτόκος. Εκτός από τα κεντρικά της προσωνύμια, η λαϊκή παράδοση έχει χαρίσει στη Θεομήτορα εκατοντάδες διαφορετικά ονόματα — γνωστά ως «Θεοτοκωνύμια» — που σήμερα υπολογίζεται ότι ξεπερνούν τα 500.
Πηγές έμπνευσης για τα ονόματα
Σύμφωνα με τον διδάκτορα Θεολογίας και επίκουρο καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Αλέξανδρο Καριώτογλου, η ονοματοδοσία της Παναγίας γίνεται κυρίως με δύο τρόπους:
-
Ανάλογα με τον τόπο όπου βρίσκεται ο ναός ή το μοναστήρι.
-
Ανάλογα με τον τρόπο που έχει αγιογραφηθεί η εικόνα της.
Υπάρχει και ένας τρίτος τρόπος: η σχέση του Χριστού με την Παναγία, όπως αποτυπώνεται στην αγιογραφία.
Γεωγραφικά προσωνύμια
Πολλά ονόματα συνδέονται με τη γεωγραφική θέση του ναού:
-
Παναγία Κανάλα (Κύθνος)
-
Παναγία Σουμελά (Βέροια)
-
Παναγία Λιμνιά (Λίμνη Ευβοίας)
-
Παναγία Κύκκου (Κύπρος)
-
Παναγία Ιεροσολυμίτισσα (Ιεροσόλυμα)
-
Παναγία Αγιασώτισσα (Λέσβος)
-
Παναγία Φοδελιώτισσα (Φόδελε, Κρήτη)
Άλλα συνδέονται με το σημείο που είναι χτισμένος ο ναός, όπως η Παναγία Σπηλιανή (Σάμος, Νίσυρος), η Παναγία Γκρεμιώτισσα (Ίος) ή η Παναγία Θαλασσινή (Άνδρος).
Εικονογραφικά προσωνύμια
Άλλα ονόματα προκύπτουν από τον τρόπο αγιογράφησης:
-
Παναγία Γλυκοφιλούσα (ο Χριστός αγγίζει το μάγουλό της)
-
Παναγία Ελεούσα
-
Παναγία Βρεφοκρατούσα
-
Παναγία Μεγαλομάτα
-
Παναγία Θρηνούσα
-
Παναγία Δεξιά
-
Παναγία Τριχερούσα (Μονή Χιλανδαρίου, Άγιον Όρος) — με τρία χέρια, λόγω θαυμαστού περιστατικού με τον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό.
Συσχετισμοί με γεγονότα ή φαινόμενα
Η Παναγία Φιδούσα στην Κεφαλονιά συνδέεται με την εμφάνιση ακίνδυνων φιδιών κάθε Δεκαπενταύγουστο.
Η Παναγία Βροντιανή στη Σάμο πήρε το όνομά της από τον δυνατό άνεμο που «βροντά» στο σημείο που βρίσκεται η μονή.
Η Παναγία Θαλασσομαχούσα στη Ζάκυνθο συνδέεται με την παράδοση ότι η εικόνα της νίκησε τα κύματα και επέστρεψε στο μοναστήρι.
Γιορτές και ημερομηνίες
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ονομασία σχετίζεται με την ημερομηνία εορτασμού:
-
Παναγία Τριτιανή (Σαντορίνη) — γιορτάζει την τρίτη ημέρα του Πάσχα.
-
Παναγία Δεκαπεντούσα (Σίφνος) — γιορτάζει στις 15 Αυγούστου.
Συμβολισμός και τιμή
Ο πλούτος των ονομάτων δεν αποτυπώνει απλώς συναισθηματική σχέση, αλλά τη βαθιά θεολογική σημασία της Παναγίας για τη Σωτηρία του κόσμου. Η Κοίμησή της, γνωστή ως «Πάσχα του καλοκαιριού», συμβολίζει την καταπάτηση του θανάτου και την ελπίδα της αιώνιας ζωής.
Μάλιστα, πριν από μερικά χρόνια, οι μαθητές του 3ου Γυμνασίου Κερατσινίου, με την καθοδήγηση της καθηγήτριας Μαρίας Γαρεφαλάκη, κατέγραψαν συστηματικά όσο το δυνατόν περισσότερα από τα λαϊκά ονόματα της Παναγίας, αποδεικνύοντας πως η αγάπη και η τιμή προς τη Θεοτόκο είναι ανεξάντλητες.
Το αποτέλεσμα είναι αν μη τι άλλο εντυπωσιακό.
1. Αγγελόκτιστος
2. Αγία Σκέπη
3. Αγιάσσου
4. Αγιοδεκτινή
5. Αγιοηλιώτισσα
6. Αγιολούσαινα
7. Αγίου όρους
8. Αγνή
9. Αγριδιώτισσα
10. Αγριλιώτισσα
11. Αειμακάριστος
12. Αειμεσιτεύουσα
13. Αθηνιώτισσα
14. Αιγύπτια
15. Αιματούσα
16. Αιμίαλου
17. Αιρκώτισσα
18. Ακαθή
19. Ακατάβλητος
20. Ακατάφλεκτη
21. Ακήραση
22. Ακρωτηριανή
23. Αλανιώτισσα
24. Αλεξανδριανή
25. Αλεξίου Κομνηνού
26. Αλεπινή
27. Αληθινή
28. Αλλοιώτισσα
29. Αλόχη
30. Αματίτση
31. Αμεμπτος
32. Αμετάθετος
33. Αμολιανή
34. Αμόλυντος
35. Αμπελακίων
36. Αμπελοκήπισσα
37. Αμωμη
38 Ανασσα
39. Αναφωνήτρια
40. Αντινίτισσα
41. Αντιφωνήτρια
42. Ανωμερίτισσα
43. Αξιον Εστί
44. Απείρανδρος
45. Απειρόγαμος
46. Απρόσιτος
47. Αρακιώτισσα
48. Αράπισσα
49. Αρβανίτισσα
50. Αρειας
51. Αρμενοκρατούσα
52. Αρσανά
53. Αρτάκης
54. Αρχαγγελιώτισσα
55. Αρχισπορίτισσα
56. Ασπραγγέλου
57. Ασπροβουνιώτισσα
58. Ασπροπαναγιά
59. Ασύγκριτη
60. Αυγουστιανή
61. Αφέντρικα
62. Αφθορος
63. Αφροδίτισσα
64. Αχειροποίητος
65. Αχραντος
66. Αψιδιώτισσα
67. Βαλουκλιώτισσα
68. Βανιώτισσα
69. Βαραγγιώτισσα
70. Βαρδιανιώτισσα
71. Βαρκού
72. Βασίλισσα
73. Βασιληγενέτειρα
74. Βατοπεδινή
75. Βατούσαινα
76. Βελανιδιά
77. Βελεστίνου
78. Βελλά
79. Βεργουπουλιανή
80. Βηματάρισσα
81. Βιγλιώτισσα
82. Βιδιανή
83. Βιργιωμένη
84. Βλασαρού
85. Βλαχέρνα
86. Βλέπουσα
87. Βλυχιόρικα
88. Βοήθεια
89. Βορεινή
90. Βούλιστα
91. Βουναρκώτισσα
92. Βουνογιάτρισσα
93. Βουνού
94. Βουρνιώτισσα
95. Βράχου
96. Βρεσθενίτισσα
97. Βρεφοκομούσα
98. Βρεφοκρατούσα
99. Βρεφουργήσασα
100. Βρεχούσα
101. Βροντιανή
102. Βρόντου
103. Βροχής
104. Βρυσιανή
105. Γαλακτίνης
106. Γαλακτοτροφούσα
107. Γαλανή
108. Γαλανούσα
109. Γαλατιανή
110. Γαλατούσα
111. Γαλαχτοτροφία
112. Γαλαχτοφορούσα
113. Γαλουχιότισσα
114. Γενεσίου Θεοτόκου Σαβαθιανών
115. Γέννας
116. Γερόντισσα
117. Γεσθημανίτισσα
118. Γηνατού
119. Γηρομεριού
120. Γιαλούσα
121. Γιάτρισσα
122. Γκαβή
123. Γκιζιλκιζιώτισσα
124. Γκουβερνιώτισσα
125. Γλυκιώτισσα
126. Γλυκοκυματούσα
127. Γλυκοφιλούσα
128. Γλωσσά
129. Γοιρδελάκη
130. Γοργόνα
131. Γοργοεπήκοος
132. Γουμένισσα
133. Γουμερά
134. Γουνιώτισσα
135. Γούντα
136. Γουρλομάτα
137. Γραφιώτισσα
138. Γρηγορίτσα
139. Γρηγορούσα
140. Γύψενη
141. Γωνιά
142. Δαδιού
143. Δαδιώτισσα
144. Δακρυρροούσα
145. Δαμάστα
146. Δέηση
147. Δεκαπεντούσα
148. Δένδρου
149. Δεξιοκρατούσα
150. Δεόμενη
151. Δερμάτα
152. Δέσποινα
153. Δημοκράνια
154. Διακονούσα
155. Διασώζουσα
156. Δικαιόκριτος
157. Δικαιότατη
158. Διότισσα
159. Δόβρα
160. Δομνιανίτισσας
161. Δοξάρισσα
162. Δουβέργαινα
163. Δακρύβρεχτος
164. Εγγυήτρια
165. Εκατονταπυλιανή
166. Εκκλησιάρχουσα
167. Εικονίστρια
168. Ελεημονήτρια
169. Ελαία
170. Ελαιοβρύτισσα
171. Ελειμονήτρια
172. Ελεοβρύτης
173. Ελέους
174. Ελεούσα
175. Ελευθερώτρια
176. Ελπιδοφόρα
177. Ελπϊς Πιστών
178. Ελωνα
179. Ενθρονη
180. Εξακουστή
181. Εξοχική
182. Επακούουσα
183. Επανωχωριανή
184. Επισκοπιανή
185. Επουράνιος
186. Επουράνιος Πύλη
187. Επταβηματούσα
188. Ερυπιανή
189. Εσφαγμένη
190. Ευαγγελίστρα
191. Ευρετή
192. Εύσπλαχνος
193. Ζαλακιώτισσα
194. Ζεραχιώτισσα
195. Ζεριχιώτισσα
196. Ζερμπτίτσης
197. Ζυλή
198. Ζωάρκεια
199. Ζωήρρυτος
200. Ζωηφόρος
201. Ζωοδότειρα
202. Ζωοδότρα
203. Ζωοδόχος
204. Ζωοπηγή
205. Ζωοπόρος
206. Ζωοτόκος
207. Ηγήτρια
208. Ηγουμένη
209. Ηδύπνους
210. Ηλιόκαλη
211. Ηλιοτόκος
212. Θαλασσινή
213. Θαλασσίτρα
214. Θαλασσομάχισσα
215. θαλασσομαχούσα
216. Θαρεινή
217. Θεάλεχτη
218. Θεοδίδαχτη
219. Θεοδόξαστη
220. Θεόκλητη
221. Θεοκνήτωρ
222. Θεοκόσμητη
223. Θεόληπτος
224. Θεομάνα
225. Θεομητροπρεπεστέρα
226. Θεοσκέπαστη
227. Θεοτίμητη
228. Θεοτόκος
229. Θεουργία
230. Θεόφραστος
231. Θεόφρων
232. Θερμιανή
233. Θευαγέστατη
234. Θρηνούσα
235. Θρηνωδούσα
236. Θωμιανή
237. Ίαμα
238. Ίαση
239. Ιερόβλαστος
240. Ιερομύτης
241. Ιεροσολυμιτική
242. Ιεροσολυμίτισσα
243. Ιλαρώτατη
244. Ιμερόεσσα
245. Ισηγορία
246. Καγιά
247. Καθαριώτισσα
248. Καθαρών
249. Καθρέπτης
250. Κακαβιώτισσα
251. Καλαθή
252. Καλαμιώτισσα
253. Καλάμου
254. Καλιγού
255. Καλλίτοκος
256. Καλού Νερού
257. Καλυβιανή
258. Καμακάρι
259. Καματερός
260. Καμένη
261. Καμπιώτισσα
262. Κάμπου
263. Κανάλα
264. Κανδήξη
265. Κανταριώτισσα
266. Καπνικαραία
267. Καρδιοβαστάζουσα
268. Καρδιώτισσα
269. Καρποφορούσα
270. Καρύπη
271. Καστριανή
272. Κάστρου
273. Καστρουλέρου
274. Κατάκαρπος
275. Καταλωνική
276. Κατάπαυση
277. Καταπολιανή
278. Καταφυγή
279. Καψοδερματούσα
280. Κερά
281. Κέρνιτσα
282. Κεχαριτωμένη
283. Κεχρινιώτισσα
284. Κηπουραίων
285. Κισσιώτισσα
286. Κιτιού
287. Κλειδί του Παραδείσου
288. Κλεισούρας
289. Κλεφτοπαναγιά
290. Κοιμητηρίων
291. Κόκκινη
292. Κολοκυθιώτισσα
293. Κολυβιανή
294. Κορκοδειλιά
295. Κορυφή
296. Κορφιάτισσα
297. Κοσμοπόθητος
298. Κοσμοσωτείρα
299. Κοσυφοίνισσα
300. Κότσικα
301. Κουκουζέλισσα
302. Κουμπελίδικη
303. Κουνοπιώτισσα
304. Κουρίου
305. Κουροτρόφος
306. Κουτσουρώ
307. Κουφή
308. Κουφή Πέτρας
309. Κοφινή
310. Κρεμαστή
311. Κρομμυδιώτισσα
312. Κτιστή
313. Κτιτόρισσα
314. Κυκκώτισσα
315. Κυπαιότισσα
316. Κυρά Ξένη και κυρία των Αγγέλων
317. Κώμη
318. Λαγουδιανή
319. Λαμπρότατη
320. Λαμπροφορία
321. Λαοδηγήτρια
322. Λαού
323. Λαρνιώτισσα
324. Λαυριώτισσα
325. Λάχνη
326. Λεσινιώτισσα
327. Λεφένα
328. Λεχούσα
329. Λιβαδιώτισσα
330. Λιόσα
331. Λιόσα
332. Λογκοβάρδα
333. Λοιμιώτισσα
334. Λουβαρά
335. Λυκοδήμου
336. Λυκούρεσι
337. Μαγαζιώτισσα
338. Μαγδαληνή
339. Μαδύτου
340. Μακελάρια
341. Μαλεβή
342. Μανδαλάκη
343. Μανεδή
344. Μαντιλούσα
345. Μαραθούντα
346. Μαρία
347. Μαστών
348. Μαύρη
349. Μαυριώτισσα
350. Μαυρομμάτα
351. Μαχαιρωμένη
352. Με τους κρίνους
353. Μεγαλομάρτυρος
354. Μεγαλόχαρη
355. Μεσοσπορίτισσα
356. Μητέρα
357. Μητέρα Θεού επί τον θρόνο
358. Μικρά
359. Μογρονήσι
360. Μολυβδοσκέβαστη
361. Μοναρκά
362. Μυροβλύτισσα
363. Μυρτενή
364. Μυρτιδιώτισσα
365. Μυφελαιώτισσα
366. Νάπα
367. Νάσσα
368. Νέα
369. Νέγρων
370. Νεοφάνεισσα
371. Νεροφορούσα
372. Νικητάτου
373. Νικοποιός
374. Νταλλιανή
375. Νυμφοτόκος
376. Ξενοβλήτης
377. Ξένων
378. Ξεσκλαβώτρα
379. Ξεσπορίτισσα
380. Ξηροκαμπίτισσα
381. Ξηρορείτισσα
382. Ξυνήγορος
383. Οδηγήτρια
384. Οικειώτατη
385. Οικονόμισσα
386. Ολβιόδωρος
387. Ολυμπιώτισσα
388. Ομόθεος
389. Ομονοούσα
390. Ορθοκωστά
391. Οσιώτατη
392 Ουρανού και Γης
393. Παγγαιότισσα
394. Πάθους
395. Παιδεύσασα
396. Παλαιοκαστρίτισσα
397. Παλαιολογίνα
398. Παλατιανή
399. Παλίνου
400. Παμμακάριστος
401. Παναγιόχορτο
402. Πανάχραντος
403. Πανάχραντος
404. Παντάνασσα
405. Παντευλόγητη
406. Πάντιμος
407. Παντόχαρα
408. Πάντων χαρά
409. Παραμυθία
410. Παρηγορήτρα
411. Παρθένα
412. Παμμακάριστος
413. Παυσολύπη
414. Πειραιώτισσα
415. Πελαγονίτισσα
416. Πεπελινίτσης
417. Περίβλεπττος
418. Περλιγού
419. Πετραϊδα
420. Πλαγιά
421. Πλατανιώτισσα
422. Πλατυτέρα
423. Πολίτισσα
424. Πολυσπορίτισσα
425. Πονολύτρια
426. Πόνου
427. Πορταϊτισσα
428. Πορτιανή
429. Πουλάτη
430. Πρέσβειρα
431. Προαναγγελλομένη
432. Προπύλη
433. Προσηγορία
434. Προσίστισσα
435. Προστάτρια
436. Προσφυγιά
437. Προυσιώτισσα
438. Πυριότισσα
439. Πυροβολήθεισα
440. Ραγίου
441. Ραχοπήδη
442. Ρόδο το Αμάραντο
443. Ρόμβη
444. Ρουμελιώτισσα
445. Σαμακιώτισσα
446. Σεπτεμβριανή
447. Σημάου
448. Σκάλα του Ουρανού
449. Σκαλωτή
450. Σκιαδενή
451. Σκοπιότισσα
452. Σοίριζα
453. Σοτομβριανή
454. Σουμελά
455. Σπηλιώτισσα
456. Στεφάνα
457. Σώματα
458. Σωτήρα
459. Ταξιδιάρα
460. Ταταρνώτισσα
461. Τήνου
462. Tης Βάτου
463. Τίμια Σκέπη
464. Τιμιωτέρα
465. Τοπλoύ
466. Του Χάρου
467. Τουρλιανή
468. Τριχερούσα
469. Τροβάτου
470. Τρουλή
471. Τρυπητή
472. Τρυφερούσα
473. Τσαμπίκα
474. Τσυκκώτισσα
475. Υπέρμαχος
476. Υψηλή
477. Φανερουλιώτισσα
478. Φανερωμένη
479. Φαρμακολύτρα
480. Φιδιότισσα
481. Φιδοττοταμιανή
482. Φιδούσα
483. Φίδωσα
484. Φλεβαριανή
485. Φοβερά Προστασία
486. Χαιρετισμών
487. Χαλκοπρατειών
488. Χελιδονού
489. Χιλιονοματούσα
490. Χοζοβιώτισσα
491. Χρυσαφίτισσα
492. Χρυσοβαλάντη
493. Χρυσογαλούσα
494. Χρυσοδαφνιώτισσα
495. Χρυσοκαστριώτισσα
496. Χρυσοκελλαριά
497. Χρυσοπηγή
498. Χρυσοσκαλίτισσα
499. Χρυσοσπιλιώτισσα
500. Ψυχοσώστα
501. Ψυχοσώτρια
