Δημοσιεύτηκε στην έντυπη εφημερίδα Today Press
του Δημήτρη Καμπουράκη
Κάποτε, αρκούσε ένα θερμό επεισόδιο στον Περσικό για να πεταχτεί το πετρέλαιο στα 150 δολάρια και να παγώσει ο κόσμος από φόβο. Σήμερα, το Ιράν στέλνει πυραύλους στο Ισραήλ, η Χεζμπολάχ απειλεί με γενικευμένο πόλεμο, οι Χούθι πυροβολούν φορτηγά πλοία στην Ερυθρά Θάλασσα, οι Αμερικανοί στέλνουν τα αεροπλάνα τους να αδειάσουν τις βόμβες τους στο Ιράν, για πρώτη φορά βάλλονται Αμερικανικές βάσεις στην Μέση Ανατολή, κι όμως, τα χρηματιστήρια κάνουν πάρτι. Αντί να πέφτουν, ανεβαίνουν. Ο χρυσός διστάζει, το πετρέλαιο υποχωρεί, οι δείκτες ανεμίζουν χαρούμενοι. Μήπως χάσαμε επεισόδια;
Η νέα φάση της κρίσης στη Μέση Ανατολή φέρει όλα τα κλασικά σημάδια μιας μεγάλης γεωπολιτικής αναταραχής. Αποσταθεροποίηση κρατών, κίνδυνος διάχυσης της σύρραξης, εμπλοκή υπερδυνάμεων, ναυτιλιακός αποκλεισμός, σενάρια για πλήγμα σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, κλείσιμο μεγάλων εμπορικών δρόμων. Κι όμως, οι αγορές κάνουν πως δεν βλέπουν. Δεν είναι η πρώτη φορά , αλλά αυτή τη φορά, το μέγεθος της αδιαφορίας αγγίζει το παράδοξο.
Η ερμηνεία που προτιμούν οι τεχνοκράτες είναι απλή: «Έχουμε μάθει να ζούμε με τον πόλεμο». Οι αγορές, λένε, έχουν ενσωματώσει το ρίσκο, έχουν χτίσει αντιστάσεις, η παγκοσμιοποίηση έχει κάνει τα σοκ πιο απορροφήσιμα. Μπορεί. Ίσως απλώς το βλέμμα έχει μετατοπιστεί αλλού: στα επιτόκια, στην τεχνητή νοημοσύνη, στα κέρδη των μεγάλων εταιρειών.
Υπάρχει όμως κι ένα βαθύτερο, σχεδόν ψυχαναλυτικό ζήτημα εδώ. Οι αγορές λειτουργούν πλέον με μια εντυπωσιακή επιλεκτική συναισθηματική απώθηση. Αν πει η Fed κάτι για 0,25% αλλαγή στο επιτόκιο, τα παράθυρα των Bloomberg ανάβουν κόκκινο. Αν όμως πέσει ένας πύραυλος στη Χάιφα, αρκεί να μη φανεί σε κάμερα για να θεωρηθεί «non-event». Ο θόρυβος από τα ταμειακά μηχανάκια καλύπτει τις σειρήνες.
Και δεν είναι μόνο οι χρηματιστηριακές αγορές. Οι ναυτιλιακές εταιρείες ανεβάζουν μεν ναύλα, αλλά χωρίς πανικό. Οι πετρελαϊκές βλέπουν ευκαιρίες, όχι κινδύνους. Οι καταναλωτές πληρώνουν κάτι παραπάνω στο σούπερ μάρκετ, αλλά όχι ακόμη σε βαθμό πανικού. Το κόστος μεταφορών μέσω του Σουέζ έχει εκτοξευτεί — σχεδόν το 12% του παγκόσμιου εμπορίου περνά από εκεί — αλλά οι δείκτες ανθεκτικότητας λειτουργούν. Προσωρινά;
Η ακύρωση της οικονομικής επιστήμης
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια ευρύτερη παράκρουση οικονομικού ωφελιμισμού, που ακυρώνει όλα όσα μαθαίνει ένας φοιτητής οικονομικού πανεπιστημίου. Η ασφάλεια έχει γίνει «λογιστικό ρίσκο» και ο πόλεμος «εξωτερικός παράγοντας». Αν δεν επηρεάζει άμεσα τις προβλέψεις τριμήνου, παραμερίζεται. Έτσι, η Μέση Ανατολή φλέγεται αλλά η Goldman Sachs ανεβάζει τις προβλέψεις της. Το γεωπολιτικό ρίσκο κοστολογείται σαν να είναι ασφάλιστρο αυτοκινήτου.
Κι όμως, οι ανατροπές υποβόσκουν. Αν μια σοβαρή πολεμική κλιμάκωση βγάλει εκτός το Ιράν ή τις πετρελαϊκές ροές του Περσικού, η «ανοσία» θα σπάσει. Αν συνεχιστεί η αποσταθεροποίηση στην Ερυθρά Θάλασσα, η πίεση στα εφοδιαστικά δίκτυα θα γίνει πραγματική κρίση. Αν το project του Ινδο-Μεσογειακού Διαδρόμου, που περνά από Ινδία, Σαουδική Αραβία, Ισραήλ και Ελλάδα, μπλοκαριστεί, θα σημάνει την αποτυχία μιας στρατηγικής απάντησης στο κινεζικό Belt & Road.
Από την άλλη, δεν λείπουν κι εκείνοι που βλέπουν την ευκαιρία. Η Σαουδική Αραβία παίζει σε διπλό ταμπλό, επενδύοντας σε ειρήνη και πολεμική ρητορική. Το Κατάρ προσπαθεί να εμφανίζεται ως «μεσολαβητής πολυτελείας». Τα Εμιράτα κρατούν ίσες αποστάσεις, με το ένα χέρι στις επενδύσεις και το άλλο στη realpolitik. Όμως όλα αυτά είναι ασταθή οικοδομήματα — και η παγκόσμια οικονομία δείχνει να πατά πάνω τους με άγνοια κινδύνου.
Εμείς και η κρίση
Και η Ελλάδα; Έχει να χάσει και να κερδίσει. Ο τουρισμός επηρεάζεται λιγότερο απ’ όσο φοβόμασταν, αλλά μια γενικευμένη κρίση θα φέρει ακυρώσεις. Τα λιμάνια μας (ειδικά ο Πειραιάς) αποκτούν βαρύτητα, όπως και οι ενεργειακές υποδομές (LNG, αγωγοί, ΑΠΕ). Μπορούμε να εμφανιστούμε ως νησίδα σταθερότητας, αλλά αυτό απαιτεί ψυχραιμία και σοβαρότητα. Δύσκολα πράγματα εν μέσω ΕΝΦΙΑ, TikTok και εκλογικών υπονοουμένων.
Ταυτόχρονα, ο Έλληνας πολίτης βλέπει τις διεθνείς κρίσεις μέσα από την τσέπη του. Όταν ο πόλεμος ανεβάζει τα ναύλα, ο φούρναρης της γειτονιάς αυξάνει την τιμή του ψωμιού και ο περιπτεράς κοιτάζει το καινούριο τιμολόγιο με απορία. Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις νιώθουν την πίεση των εισαγωγών. Οι λογαριασμοί ενέργειας — που υποτίθεται «εξομαλύνθηκαν» — αρχίζουν πάλι να φουσκώνουν.
Το βλέπουμε και στα καύσιμα. Οι αυξήσεις είναι ήπιες, αλλά διαρκείς. Οδηγούμε πια με το βλέμμα μισό στον δρόμο και μισό στον πίνακα καυσίμων. Η αβεβαιότητα διαχέεται σαν υγρασία στην καθημερινότητα: από το σούπερ μάρκετ μέχρι το ενοίκιο, ο κόσμος ψάχνει τρόπους να περισώσει λίγα ευρώ. Και όταν η οικονομία γίνεται μια αλυσίδα μικρών συμβιβασμών, η κοινωνία αργά ή γρήγορα στρεσάρεται.
Στην αγορά εργασίας, η εικόνα είναι μεικτή. Από τη μία, ο τουρισμός φέρνει δουλειές και εισόδημα, από την άλλη, οι εποχικοί εργαζόμενοι ζουν στο όριο, με μισθούς που δεν καλύπτουν τις αυξημένες ανάγκες. Αν η κρίση βαθύνει και ο φόβος επανέλθει, οι πρώτοι που θα πληγούν είναι αυτοί, κι έπειτα όλη η αλυσίδα. Προμηθευτές, μεταφορείς, επαγγελματίες.
Η ελληνική κυβέρνηση συμβαδίζει με την παλαβή αισιοδοξία των αγορών. Έχει ετοιμάσει ένα πακέτο παροχών για τον Σεπτέμβριο και οι υπουργοί της μας βεβαιώνουν ότι αυτό θα παραμείνει ως έχει, ανεξαρτήτως των εξελίξεων στην Μέση Ανατολή. Πως γίνεται αυτό δεν ξέρουμε, πάντως μένει να το δούμε. Φοροαπαλλαγές, αυξήσεις και άλλοι μποναμάδες –κυρίως για την μεσαία τάξη- έχουν ήδη προεξοφληθεί. Μακάρι, καθώς ο πληθωρισμός κατατρώει το εισόδημα του κοσμάκη.
Χορός πάνω απ’ τα ηφαίστεια
Το συμπέρασμα; Ότι η διεθνής οικονομία έχει γίνει ένας θίασος ακροβατών που κάνουν κόλπα πάνω από ενεργά ηφαίστεια. Τα χρηματιστήρια βλέπουν τους πυραύλους σαν εφέ — αρκεί να μην πέσουν πάνω τους. Αλλά κάποια στιγμή, οι μάσκες πέφτουν, οι αγορές τρομάζουν, και τότε ξαναθυμόμαστε ότι ο κόσμος δεν είναι spreadsheet. Είναι πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα με οσμή καπνού και ήχο συναγερμών.
Και η πραγματικότητα στη Μέση Ανατολή δεν φημίζεται για τη σταθερότητά της. Κι όταν η φωτιά ανάβει εκεί, η κάπνα φτάνει ως το ράφι του ελληνικού σούπερ μάρκετ, ποτίζει την ανησυχία του ενοικιαστή, μουσκεύει τις προσδοκίες του εργαζόμενου. Αλλά ευτυχώς — για την ώρα — δεν καίει.
